पुस्तक परिचय

ठाकुर चन्दनलाई चिनाउने प्रयास

किताबः ठाकुरचन्दन सिंह र उनको योगदान
लेखकः प्रा. डा. राजेश गौतम र शिवहरसिंह प्रधान 'पागल'
पृष्ठः २०५+१२५, मूल्यः रु.३००

प्राध्यापक डा. राजेश गौतम र पत्रकार शिवहर सिंह प्रधानको संयुक्त लेखनमा अखिल भारतीय नेपाली भाषा समिति, उत्तराञ्चलले प्रकाशन गरेको किताब ठाकुर चन्दन सिंह र उनको योगदान ले पश्चिम भारतका नेपालीभाषी प्रवासीहरूले आफ्नो भाषा, संस्कृतिप्रति पूर्वकाले जति रुचि राख्तैनन् भन्ने आम सोचाइमा पुनर्विचार गर्र्न बाध्य पारेको छ। देहरादुनमा बसेर सम्पूर्ण भारतीय नेपालीभाषीहरूको अधिकारका लागि पहिलो आवाज उठाउने ठाकुर चन्दन सिंहको प्रेरणादायी र गौरवमय व्यक्तित्वलाई प्रकाशमा ल्याएर किताबका लेखक र प्रकाशकले प्रशंसायोग्य काम गरेका छन्।

सुगौली सन्धिपछि हुनुपर्छ, बैतडीबाट ठाकुर चन्दनका बाजे रतनसिंह शाही देहरादुन पुगेका हुन्। गान्धी विचारबाट प्रभावित ठाकुर चन्दन सिंह प्रथम विश्वयुद्धको समाप्तिपछि अङ्ग्रेज सेनाको अफिसर पदबाट अवकाश लिएर भारतीय स्वाधीनता सङ्घर्ष र राष्ट्रिय कङ्ग्रेसमा लागे। त्यसपछि बी.डी. सावरकर, श्यामाप्रसाद मुखर्जीहरूले नेतृत्व गरेको हिन्दू महासभामा संलग्न भएर त्यसको नेतृत्व तहसम्म पुगे। उनले १९२४ मा स्थापना गरेको अखिल भारतीय गोर्खा लिग निकै चर्चित रह्यो।

त्यसबेला भारतमा गोर्खालीहरूको जनसङ्ख्या शिखहरू बराबर (करिब ३० लाख) थियो, तर अधिकार धेरै कम। सिंहले ब्रिटिश शासकहरूसमक्ष समेत पुगेर नेपाली भाषालाई मान्यता दिनुपर्ने, गोर्खालीहरूले सिभिल नोकरी गर्न, आफ्नो अलग्गै प्रतिनिधि चुन्न र खेतीका लागि जग्गा किन्न पाउनुपर्नेलगायतका माग राखेका थिए। सन् १९२६ तिर कलकत्तामा एक नेपाली युवतीलाई यौनपिपासु व्यापारीको चङ्गुलबाट उद्धार गर्दा हत्याको अभियोगमा जेल परेका गोर्खाली युवक खडगबहादुर सिंह विष्टलाई मृत्युदण्डसम्म हुनसक्ने सजायबाट सफाइ दिलाउन उनले त्यसबेलाका विपिनचन्द्र पाल, शरद्चन्द्र वोस, लाला लाजपत राय, पं. मोतीलाल नेहरू, डा. विधानचन्द्र राय, महात्मा गान्धी, सरोजिनी नायडू जस्ता व्यक्तित्व र राजनेताहरूको सहयोग पाएका थिए।

पत्रपत्रिकामा राजनीतिक टिप्पणी र गोर्खाली समाजको दुरवस्थाबारे लेखिरहने सिंहले देहरादुनमा प्रिन्टिङ प्रेस स्थापना गरेर सम्पादन र प्रकाशन गरेका गोर्खा संस्ाार, तरुण गोर्खा र द हिमालयन टाइम्स पत्रिकाहरू दार्जीलिङ, आसाम, बर्मा, कलकत्तासम्म पुग्दथे। नेपालको बिग्रँदो आर्थिक, राजनीतिक दुरवस्थाप्रति निकै चिन्तित उनले संवैधानिक राजतन्त्र र संसदको वकालत गर्नुका साथै २००७ सालपछि बढेको भारतीय प्रभावलाई लिएर तत्कालीन भारतीय प्रम जवाहरलाल नेहरूको समेत कडा आलोचना गरेका थिए।

ठाकुर चन्दन सिंहले गरेका यी र अन्य धेरै कामहरूबारे थाहा पाउन किताब पढ्नै पर्छ। सिंहप्रति अन्य विद्वानका अभिमत, उनका पत्राचार, लेख र टिप्पणीलगायतका दुर्लभ लिखत समेत भएको यो किताबको त्यतिकै मेहनतका साथ सम्पादन पनि गरिएको भए सुनमा सुगन्ध हुनेथियो। कतिपय सङ्कलित सामग्रीहरू हेर्न मात्र सकिने, पढ्न नसकिने गरी छापिएकाले पाठकहरूले अलि अप्ठेरो महसूस गर्न सक्छन्।

शुद्धाशुद्धिका मात्र होइन, केही इतिहाससम्बन्धी त्रुटि पनि छन्– सन् १८९६ मा बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी पत्ता लगाउने खड्ग शमशेरलाई बन्दी बनाएर काठमाडौँबाट डोटी होइन अर्घाखाँचीको ठाडामा राखिएको थियो। त्यस्तै, चन्द्र शमशेरकी विधवा बालकुमारी काठमाडौँबाट कलकत्ता नभई सोझै बनारस गएर मृत्युपर्यन्त त्यहीँ बसोवास गरेकी हुन्।

बेग्लै सौन्दर्य

किताबः हजारौं पृथ्वी, हजारौं आकाश (२०६४)
कविः बुद्धिसागर चपाइँ
पृष्ठः ८४+, मूल्यः रु. १००

कवितालाई विस्मृति र वर्तमानको सेतु बनाउन रुचाउँछन् कवि बुद्धिसागर चपाइँ। आफ्नो कविता सँगालो हजारौं पृथ्वी, हजारौं आकाश मा उनले शुरुमै भनेका छन्, “यसकारण पनि कविता लेख्छु कि मैले हिँडेका बाटाहरू, मैले पाएका पीरहरू अथवा मैले भोगेको समाज पछिसम्म अरूले पनि सम्झिरहुन्।” नभन्दै, सङ्ग्रहका कविताहरूमा उनले आफ्नै विगत कोट्याएका छन् र वर्तमान उधिनेका छन्। र, मनमा भएको कविताप्रतिको आशक्तिलाई छताछुल्ल पोखेका छन्।

चपाइँका कवितामा कुरुप परिवेशसँग लाप्पा खेलिरहेको युवा–सचेतनाको शृङ्खला नै भेट्न सकिन्छ। उनीसँग आन्दोलित युवापिँढीका गुम्फनहरू छन्, प्रकृतिका सुस्केराहरू छन् अनि अनेकौं प्रश्नहरू छन्।

खोलाजस्तै ढुंगा चिर्दै
हुरीजस्तै पहाड धकेल्दै
दुवै पखेटामा बोकेर नौलो आकाश
सुगाजस्तै
आइपुगेको छु यो दैलोनेर

दैलोमा किन आग्लो लगाउनुभएको? जस्ता प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति सङ्ग्रहमा जताततै भेट्न सकिन्छ। कविता साँच्चै सुन्दर, पठनीय छन्। गोविन्द वर्तमानका शब्दमा, राष्ट्रिय दायित्वचेत, सामाजिक न्यायचेत र विशिष्ट सौन्दर्यचेतको परिणामस्वरुप चपाइँका कविताहरू आएका छन्, बेग्लै सौन्दर्यका साथ।

दस्तावेज सङ्ग्रह

किताबः माओवादी जनयुद्धः विभिन्न आयोग र वार्ता
लेखकः डा. सुरेन्द्र केसी
प्रकाशकः मकालु प्रकाशन गृह, काठमाडौँ, २०६४
मूल्यः रु.४५०, पृष्ठः ५४६+८

नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा विद्यावारिधि गरेर यसै विषयमा अध्ययन–विश्लेषण गर्दै आएका डा. सुरेन्द्र केसीको माओवादी जनयुद्धका बारेमा नयाँ किताब प्रकाशित भएको छ– माओवादी जनयुद्ध : विभिन्न आयोग र वार्ता। मूलतः कम्युनिष्ट आन्दोलनसम्बन्धी लेख र दस्तावेजहरूको सङ्ग्रह बन्न पुगेको छ ५४६ पृष्ठको यो किताब। किताबमा प्रस्तुत केही लेख र दस्तावेजहरू केसीका आफ्नै पुराना पुस्तकहरूबाट लिइएका छन्र यसो गर्दा उनले माओवादी सशस्त्र सङ्घर्ष सम्बन्धी आफ्ना पुराना लेखहरूलाई अद्यावधिक समेत गरेका छैनन्। 'रोमियो अप्रेशन डोल्पामा भएको' र 'जनयुद्धमा दुई हजार मान्छे मरेका' भन्नेजस्ता गल्तीले किताबलाई गहकिलो र विश्वसनीय बनाउन लेखकले पर्याप्त ध्यान नदिएको प्रस्ट पार्छन्।

पुस्तकका चार अध्याय क्रमशः कम्युनिष्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, प्रतिवेदनहरूमाथि संक्षिप्त अवलोकन, युद्धविराम, शान्तिवार्ता र वर्तमान अवस्थामा केन्द्रित छन्। परिशिष्ट खण्डमा माओवादी आन्दोलन अध्ययन गर्न बनेका विभिन्न कार्यदलका प्रतिवेदन र वार्ताका सामग्रीहरू राखिएको छ। नेपालको कम्युनिष्ट तथा माओवादी आन्दोलनका अध्येताहरूका लागि एउटा दस्तावेज सङ्ग्रहको रूपमा उपयोगी हुनसक्ने यो किताब गहकिलो विश्लेषणमा डुब्न चाहने पाठकहरूलाई सन्दर्भ सामग्री हुनसक्छ।

संविधान– सभा बुझाउने किताब

किताबः संविधानसभाः प्रकृति र प्रक्रिया
लेखकः मधु आचार्य
प्रकाशकः बुद्ध एकेडेमिक पब्लिसर्स एण्ड डिस्ट्रिब्युटर्स प्रा.लि., काठमाडौँ, २०६४
मूल्यः रु.१४५, पृष्ठः १८१+९

संविधानसभा र नयाँ संविधान निर्माण प्रक्रियाबारे बहस चलिरहेका बेला संविधानसभा : प्रकृति र प्रक्रियाशीर्षकको नयाँ किताब प्रकाशित भएको छ। देश पूरै संविधानसभामय भएपनि यसको प्रकृति र प्रक्रियाबारे व्याप्त अन्योल र अनिश्चितता हटाउन सहयोगी हुनसक्नेयो किताबमा लेखकले नेपालमा २००७ सालदेखि उठ्दै र सेलाउँदै आएको संविधानसभाको सन्दर्भलाई अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भसहित प्रस्तुत गरेका छन्।

नौ खण्डमा विभक्त किताबमा संविधान र संविधानसभा, नेपालमा संविधानसभा विगतदेखि वर्तमानसम्म, संविधानसभाको गन्तव्य र संवैधानिक सिद्धान्त, संविधानसभाको सङ्क्रमणकालीन व्यवस्थापन, गठन, प्रक्रिया र क्षेत्राधिकार, प्रतिनिधित्व र निर्वाचन पद्धति, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास र अनुभवजस्ता प्रसङ्गहरू समेटिएका छन्। संविधानसभा सम्बन्धी शब्दावली र नेपाली इतिहास झल्काउने दस्तावेज यसका थप आकर्षण हुन्। सरल भाषामा लेखिएको यो किताबबाट सामान्य पठकले पनि संविधान र संविधानसभाबारे सजिलै बुझ्न सक्छन्। सम्पादन र शुद्धाशुद्धिलाई ध्यान दिइएको भए यसलाई अझै
सरल र पठनीय बनाउन सकिन्थ्यो।