बजार जीवनशैली
किनमेलः बदलिँदो गन्तव्य
सामान्य उपभोक्तादेखि ब्राण्डप्रति सचेत नयाँ
पुस्तासम्मका लागि किनमेलको गन्तव्य बनेका छन्, आधुनिक डिपार्टमेन्ट
स्टोर तथा 'शपिङ मल'।
• विवेकराज मौर्य र सुरेशराज
न्यौपाने
 |
| किरण पाण्डे |
| त्रिपुरेश्वरस्थित ब्लुबर्ड मल |
बढ्दो
शहरीकरण र परिवर्तित सामाजिक परिवेशसँगै उपभोक्ताको खरिदारीमा आजभोलि
नयाँ/नौला परिवर्तन देखिँदैछन्। व्यस्त जीवनशैली, 'कर्पोरेट कल्चर'
को वृद्धि, पार्किङको सुलभता, मूल्यमा एकरुपता आदिका कारण शहरिया उपभोक्ताका
निम्ति भरपर्दा 'किनमेल गन्तव्य' बन्न थालेका छन् – डिपार्टमेन्ट स्टोर
र शपिङ मल। डिपार्टमेन्ट स्टोर र मलका सामानहरूको 'गुणस्तर र सुपथ
मूल्य' शहरबजारका बेफुर्सदिला खरिदकर्तालाई लोभ्याउने सरल माध्यम बनेपछि
यस्ता पसल र स्टोर अब धनीमानी र विदेशीहरूका पहँुचमा मात्र सीमित रहेनन्।
समाजका हरेक वर्गको आकर्षणको केन्द्र बन्न सफल मल, डिपार्टमेन्ट स्टोरहरूले
भित्र्याएको 'खरिदारीको नयाँ संस्कृति' लाई समयको माग नमानी सुखै छैन।
शहरिया जीवनशैलीसँग गाँसिएको 'शपिङ–कल्चर'
लाई आधुनिकताको पर्यायका रूपमा समेत लिने गरिएको छ। कसै–कसैलाई त आधुनिक
खरिदकेन्द्रहरू तडकभडक देखाउने थलो समेत हुने गरेका छन्। महङ्गो पहिरन
होस् वा पछिल्लो मोडलको मोबाइल सेट अथवा नयाँ गाडी– उपभोक्ताको त्यो
शान पनि यी स्थानमा देख्न पाइन्छ। पहिले–पहिले आफूलाई पर्यो वा चाहियो
भने मात्र सामान खरिद गर्ने परम्परा बदलिँदै गएको छ। हप्ता वा महिनामा
एकाध दिन मात्र फुर्सद पाउने शहरियाहरू महिनाभरिका लागि सकभर एकैपटक
खरिद गर्न रुचाउने डिमार्टमेन्ट स्टोर र शपिङ मलका व्यवसायीहरूको अनुभव
छ। उच्चवर्गलाई लक्षित गर्दै सञ्चालन गरिएका पुराना शपिङ सेन्टर तथा
डिमार्टमेन्ट स्टोरहरू पनि समयको मागअनुरुप परिवर्तित हुँदैछन्। 'सस्तोमा
गुणस्तरीय सामान तथा अतिरिक्त सेवा' दिन हौसिएका यी सञ्चालकहरूको अहिलेको
ध्येय बनेको छ– सबै वर्गका ग्राहकलाई आकर्षित गर्दै व्यवसायको दायरा
फराकिलो बनाउने।
नेपालमा ३८ वर्षअघि न्यूरोडको विशाल बजारबाट
शुरु भएको मल र सुपरमार्केटको विकासक्रम अहिले राजधानीभित्रै मात्र
करिब एक दर्जन अत्याधुनिक मल र तीनदर्जन डिपार्टमेन्ट स्टोरसम्म फैलिसकेको
छ। डेनमार्कको कोपनहेगनस्थित एक भवनको नक्कल गर्दै वि.सं. २०२६ मा
स्थापित काठमाडौँ विशालबजार मुलुककै पहिलो शपिङ सेन्टर मानिन्छ। शुरुका
चार पाँच वर्ष धर्मर–धर्मर चलेको विशालबजारले पछि गएर राजधानीवासी
र भारतीय पर्यटकमाझ राम्रै लोकप्रियता कमाएको थियो। नवनिर्मित ललितपुर
विशाल बजारका प्रबन्ध निर्देशक विश्वम्भरलाल अग्रवालका अनुसार त्यो
सफलतालाई पछ्याउँदै खुल्न थालेका शपिङ सेन्टरहरूको सङ्ख्या उपत्यकामा
मात्र २७ पुगिसकेको छ। अनि, बिक्रेता र उपभोक्ताबीचको सम्बन्धमा पनि
व्यापक परिवर्तन देखिन थालेको छ। अग्रवाल थप्छन्, “पहिलेको बजार बिक्रेताले
निर्धारण गर्र्थे तर अहिले उपभोक्ता हावी भएका छन्।” विशालबजारको अनुसरण
गर्दै राजधानीमा खुलेका मेट्रो मल, आरबी कम्प्लेक्स, पशुपति प्लाजा,
सुरज आर्केडहरू पनि शहरिया उपभोक्ताहरूबीच सुपरिचित मानिन्छन्।
त्रिपुरेश्वरस्थित ब्लुबर्ड स्टोरलाई निजीस्तरको
मुलुककै पहिलो डिपार्टमेन्ट स्टोर मान्न सकिन्छ। होटेल व्यवस्थापन
अध्ययनका लागि अष्ट्रेलिया पुगेका विनोद तुलाधरलाई स्वदेश फर्केर विदेशकै
जस्तो एउटै छानामुनि सबै सामान उपलब्ध हुने डिपार्टमेन्ट स्टोर खोल्ने
रहर जागेपछि ब्लुबर्डले मूर्तरुप पाएको हो। हाल त्रिपुरेश्वर र लाजिम्पाटमा
गरी ब्लुबर्डका दुई शपिङ स्टोर सञ्चालनमा छन्। यसको विगत कोट्याउँदै
प्रबन्ध निर्देशक विनोद तुलाधर भन्छन्, “शुरु–शुरुमा विदेशी र उच्च
घरानालाई लक्ष्य बनाएका थियौँ। तर, अहिले सबै वर्गलाई भित्र्याउन सफल
भएका छौँ।” यो शृङ्खलाकै परिणामस्वरुप नमस्ते, जेमिनी, सेलवेज, नयाँबानेश्वर,
नवदुर्गालगायत राजधानीमा करिब तीन दर्जन डिपार्टमेन्ट स्टोर खुलिसकेका
छन्। साना ग्रोसरीहरूको सङ्ख्या त महिनैपिच्छे थपिँदो छ।
डिपार्टमेन्ट स्टोर, मिनी मार्ट, शपिङ
सेन्टरहरूको सङ्ख्या धरान, नारायणगढ, पोखरा, बुटवल, नेपालगञ्ज जस्ता
मोफसलका शहरहरूमा पनि क्रमशः बढ्दो छ। व्यवसायीहरू डिपार्टमेन्ट स्टोर
र तिनका ग्राहक बढ्नुमा जनचेतनालाई प्रमुख कारण मान्छन्। नौ वर्षअघि
चप्पल खोलेर पसलभित्र पस्ने ग्राहक अहिले निर्धक्क आउने गरेको सम्झँदै
धरानको सैलुङ डिपार्टमेन्ट स्टोरका मीनप्रसाद राई भन्छन्, “समाज आधुनिकीकरणतर्फ
बढिरहेको एउटा प्रमाण पनि हो यो।”
सुपथ मूल्य, स्तरीय सामान
भाटभटिनी डिपार्टमेन्ट स्टोरका प्रबन्ध निर्देशक एमबी गुरुङलाई २०४१
सालमा सानो कोल्ड स्टोर खोल्दा सधैँ पसल चलाउँछु जस्तो लागेको थिएन।
रु.३० हजारको लगानीमा खुलेको भाटभटिनी कोल्ड स्टोरमा ६ वर्षपछि आगलागी
हुँदा उनको लगानी शून्यमा झर्न पुग्यो। हरेश नखाई गुरुङले २०५० मा
पुनः व्यवसाय शुरु गरे। र, यो पटक सानो कोल्ड स्टोर होइन, ठिक्कको
डिपार्टमेन्ट स्टोर नै खोले। न्यूनतम नाफामा बढीभन्दा बढी सामान बेच्ने
मन्त्रका साथ दोस्रो पटक व्यवसायमा प्रवेश गरेका गुरुङलाई काठमाडाँैमा
ग्राहकमुखी बजार प्रारम्भ गर्ने श्रेय जान्छ। स्वर्गीय रानी ऐश्वर्यले
समेत उनको स्टोरमा आउँदा 'डिस्काउन्ट' माग्ने गरेको प्रसङ्ग कोट्याउँदै
गुरुङ भन्छन्, “धनीहरूले त सस्तोमा सामान किन्न खोज्छन्, गरिबहरूलाई
त अपरिहार्य नै हो।” गुरुङका अनुसार, हाल ५० हजारभन्दा बढी प्रकारका
सरसामान रहेको भाटभटिनी डिपार्टमेन्ट स्टोरमा दैनिक सरदर ५ हजार ग्राहक
आउने गरेका छन्।
धेरै सामान खरिद गरेर थोरै नाफामा अत्यधिक
सामान बेच्ने रणनीति सामान्यतः सबैजसो डिपार्टमेन्ट स्टोरले लिएको
देखिन्छ। “एकैचोटि बढी सामान खरिद गर्ने हुनाले खुद्रा पसलहरूभन्दा
हामी सस्तोमा सामान बेच्न सक्छौँ”, पोखरा र काठमाडौँमा गरी तीन डिपार्टमेन्ट
स्टोर रहेको सेलवेजका प्रबन्ध निर्देशक पुरुदत्त पौडेल बताउँछन्। साधारण
मानिसहरूलाई खरिदका लागि ठूला–ठूला स्टोरमा जान अप्ठ्यारो महसूस हुने
भएपनि त्यहाँ सामानको एक दाम हुने र मोलतोल गरिरहनु नपर्ने भएकाले
खरिदका लागि सजिलो हुने जेमिनी डिपार्टमेन्ट स्टोरका जगदीश मास्केको
भनाइ छ। उनी भन्छन्, “मुख्य आकर्षण भनेको गुणस्तरीय सामान, सस्तो र
मूल्यमा एकरुपता नै हो।”
डिपार्टमेन्ट स्टोर र मलको आकर्षण दिनहुँ
बढे पनि तिनमा साधारण मानिसको प्रवेश अझै सहज बन्न नसकेको काठमाडौँको
गोङ्गबु बसपार्कस्थित कान्तिपुर मलका प्रबन्ध निर्देशक इच्छाबहादुर
वाग्लेको मूल्याङ्कन छ। ठूला मल र डिपार्टमेन्ट स्टोर जाने आर्थिक
हैसियत नभएका उपभोक्तालाई ध्यानमा राख्दै खुलेको कान्तिपुर मलका वाग्ले
भन्छन्, “अधिकांश नेपालीहरूको क्रयशक्ति कम छ र हामी त्यही जमातलाई
लक्षित गर्दै व्यापारमा उत्रिएका छौँ।” वाग्लेका अनुसार कान्तिपुर
मलमा रहेका करिब सय वटा पसलले थोक तथा खुद्रा मूल्यमा स्वदेशी तथा
विदेशी सामानहरू उपलब्ध गराउँदै आएका छन्।
फराकिलो विकल्प
 |
| मीन बज्राचार्य |
| भाटभटिनी डिपार्टमेन्ट स्टोर। |
यस्ता शपिङ सेन्टरले धेरै सामान एकैठाउँ
उपलब्ध गराएर खरिद प्रक्रियालाई सहज बनाएका त छन् नै, सामानैपिच्छे
पसल चहार्दै हिँड्नुपर्ने बाध्यताबाट पनि मुक्त गरिदिएका छन्। मध्यमस्तरको
डिपार्टमेन्ट स्टोरले १० हजारदेखि ५० हजार थरीका सामान बिक्रीमा राखेका
हुन्छन् भने शपिङ मलहरूमा ५० देखि ३०० वटासम्म पसलहरू एकै छानामुनि
भेटिन्छन्। शपिङ सेन्टरहरू खुल्ने क्रम बढ्दै गए पनि तिनले सबै वर्ग
र उमेरलाई समेट्न नसकेको गुनासो सुन्धारास्थित काठमाडौँ मल व्यापार
संघका अध्यक्ष कुशन श्रेष्ठको छ। उनी भन्छन्, “आगामी दिनमा बालकदेखि
वृद्धसम्मका हरेकको रुचि अनुसारको सामान उपलब्ध गराउने लक्ष्य लिएका
छौँ।” नेपालमा उपलब्ध एकाध ब्राण्ड बाहेक सबै अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डका
सरसामान आफ्नो मलमा रहेको दाबी गर्दै ब्लुबर्डका तुलाधर भन्छन्, “थरी–थरीका
ब्राण्डका सामान एकैठाउँमा भेटेपछि सामान्य उपभोक्ताहरूदेखि ब्राण्डप्रति
सचेत नयाँ पुस्ता सबैले छनौटको राम्रो विकल्प पाएका छन्।”
आफ्नो स्टोरमा बिस्कुट मात्र ३०० प्रकारका
पाइने उदाहरण दिँदै भाटभटिनी डिमार्टमेन्ट स्टोरका गुरुङ भन्छन्, “विकल्प
धेरै भएरै होला, हामीकहाँ नयाँ–नयाँ ग्राहक थपिँदैछन्।” उपभोक्ताको
आचरणमा देखापरेको परिवर्तनअनुरुप नयाँ–नयाँ सेवा तथा सुविधा विस्तार
गर्ने ध्याउन्नमा रहेका गुरुङले आउँदो दशैँसम्ममा महाराजगञ्जमा अर्को
डिपार्टमेन्ट स्टोर खोल्ने लक्ष्य राखेका छन्।
“जहाँ जुन कुराको अभाव छ त्यहाँ त्यसकै
बजार छ” भन्ने मान्यतालाई अघि सारेर २०४७ सालमा खुलेको जेमिनी डिपार्टमेन्ट
स्टोरले पनि उपत्यकाका आफ्ना तीन शाखामार्फत् करिब १० हजार किसिमका
दैनिक उपभोग्य, घरायसी, इलेक्ट्रोनिक सामानहरू उपलब्ध गराउँदै आएको
छ। जेमिनीका सञ्चालक मास्केलाई शुरु–शुरुमा मानिसहरूले यत्रो ठूलो
पसल किन चाहियो भनेर प्रश्न गरेको हिजो जस्तै लाग्छ। उनी भन्छन्, “शुरुमा
१००–२०० जना मात्र आउने गरेको बौद्धको स्टोरमा आजभोलि दैनिक एक हजार
उपभोक्ता आउने गरेका छन्।”
आफैँले छोएर र हेरेर सामान किन्न सकिने
डिपार्टमेन्ट स्टोरको अवधारणाबाट अगाडि बढ्दै मलहरूले किनमेलसँगै खानपिन,
मनोरञ्जन तथा अन्य सेवाका विकल्प समेत दिन थालेका छन्। कपडा, इलेक्ट्रोनिक
सामान, ब्याङ्क, कोअपरेटिभ, रेस्टुरेन्ट, भिडियो गेम, इन्टरनेट क्याफे,
बार, ब्युटिपार्लर, सैलुनजस्ता सेवा एकै छतमुनि दिनुसमेत तिनको उद्देश्य
रहने गरेको छ। डेढ वर्षअघि खुलेको काठमाडाँै मलमा ३५० पसलहरू छन् भने
चाँडै नै पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउनेे ललितपुर विशालबजारमा १०३ पसलहरू
छन्। विभिन्न प्रकारका दुईसय पसल, प्रदर्शनी हल, जीमखाना, रेस्टुरेन्ट,
बार तथा अन्य सेवाका साथ शुरु गरिएको युनाइटेड वर्ड ट्रेड सेन्टरका
प्रबन्ध निर्देशक सुकुन्तलाल हिराचन भन्छन्, “मलको विशेषता भनेकै फुर्सदको
समयमा आउने जो कोहीलाई गुणस्तरीय सामान र सेवाका साथै पूर्ण मनोरञ्जन
प्रदान गर्नु हो।”
अतिरिक्त सेवा
राजधानीका डिपार्टमेन्ट स्टोर र शपिङ मलहरूले ग्राहकलाई बाधिराख्न
अनलाइन शपिङ, प्रिभिलेज्ड कार्ड, होम डेलिभरी जस्ता अतिरिक्त सेवामार्फत
बिक्रीपछिको सम्बन्धतर्फ पनि विशेष ध्यान दिन थालेका छन्। सूचनाप्रविधिको
प्रभावले खरिद गर्ने आचरणमा उल्लेख्य बद्लाव ल्याएको बताउँदै जेमिनीका
मास्के थप्छन्, “केही महिनाभित्रै हामी अनलाइन किनमेल शुरु गर्दैछौँ।”
पहिल्यैै केही रकम बुझाइसकेपछि इन्टरनेटमार्फत् सामान अर्डर गर्न मिल्ने
सो सेवामार्फत् उपभोक्ताको घरसम्मै सामान पुर्याइन्छ।
कतिपय डिपार्टमेन्ट स्टोर तथा शपिङ मलहरूले
आफ्ना नियमित ग्राहकलाई सदस्यता प्रदान गर्दै खरिदमा छुट तथा उपहार
योजना सञ्चालन गर्दै आएका छन्, केही चाहिँ चाँडै योे योजना शुरु गर्ने
तर्खरमा छन्। ब्लुबर्ड तथा काठमाडौँ मलहरूले सञ्चालन गरेको फुड कोर्ट
तथा साङ्गीतिक कार्यक्रमहरूले किनमेललाई थप रोचक बनाएका छन्। कान्तिपुर
मलले केही महिनामै मलभित्रै होटेल चलाउने लक्ष्य राखेको छ। “बसपार्क
नजिक भएका कारण यात्रुहरूका निम्ति छोटो समयका निम्ति वातानुकूलित
कोठाहरू पनि उपलब्ध हुनेछन्”, कान्तिपुर मलका अध्यक्ष प्रकाश आचार्य
भन्छन्।
शहरिया उपभोक्तामाझ शपिङ मल र डिपार्टमेन्ट
स्टोरहरूको लोकप्रियता बढ्नुु आम उपभोक्ताका निम्ति पक्कै सुखद् कुरा
होे। तर यो क्रमले पूँजीलाई केन्द्रीकृत गर्ने र मौलिक तथा परम्परागत
पसलहरू विस्थापित गर्ने खतरा पनि प्रबल छ। यस्ता खरिद केन्द्रको सफलतासँगै
बजारमा ठूला लगानीकर्ताहरूको वर्चस्व क्रमशः बढ्दै जाने र साना लगानीकर्ताहरू
चेप्टिदै जाने सम्भावना पनि त्यत्तिकै छ। तर, आधुनिकतासँगै अघि बढ्न
रुचाउने शहरिया उपभोक्तामाझ आफ्ना आकर्षक सेवा तथा सुविधाहरूमार्फत्
शपिङ मल तथा डिपार्टमेन्ट स्टोरहरूले गतिलो प्रभाव पारेको कुरालाई
भने नकार्न सकिन्न।
साथमा रविन गिरी धरानमा
|
