• ऋतुराज

ऋतुविचार

'उही' नेपाल वायुसेवा निगम

कसैलाई नटेर्ने सेनासम्मले आफ्नो नाम अघिल्तिरबाट शाही भन्ने शब्द हटाइसकेको छ। तर शाही नेपाल वायु सेवा निगम (शा.ने.वा.नि.) अर्थात् आर.एन.ए.सी.ले आफ्नो नामबाट अङ्ग्रेजीमा 'रोयल' र नेपालीमा 'शाही' शब्द अझै हटाएको छैन। यसमा धेरै नेपालीको गुनासो मात्र होइन पूरा आपत्ति रहेको देखिन्छ। त्यो कुरा दैनिक अखबारमा छापिने पाठकपत्र पढ्दा थाहा हुन्छ।

शाही नाम बोक्ने अरू धेरै सरकारी निकायहरूभन्दा शानेवानि जेठो संस्था हो। औषधि लिमिटेड, वनस्पति उद्यान, राष्ट्रिय निकुञ्ज आदि जुन जुन निकायहरूले शाही नाम भिरेका छन् ती सबैभन्दा यो वायुसेवा अघि जन्मेको हो। यति पुरानो संस्था, त्यो पनि वायुसेवा कम्पनीको नाम झटपट फेर्नु त्यति सजिलो छैन। अन्तर्राष्ट्रिय साखको कुरा छ, छवि र प्रतिष्ठाको कुरा छ। यस्ता कुरा जनआन्दोलनको ह्याङओभरमा लट्ठिएका नेपाली नागरिकले हम्मेसी बुझ्दैनन्।

अहिलेसम्म नेपालीमा होस् या अङ्ग्रेजीमा, हाम्रो राष्ट्रिय ध्वजवाहक वायुसेवाको नाममा चार शब्द छन्। तिनलाई सङ्क्षेप गर्दा पनि दुवै भाषामा चार वर्णको उपयोग हुन्छ। यस्तोमा अगाडिको शब्द फ्याट्ट झिक्दा तीन शब्द मात्र बाँकी रहन्छन्, सिङ फुक्लेको गोरुजस्तो हुन्छ हाम्रो वायुसेवाको नाम।

वायुसेवासम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा एकपल्ट राखिसकेको नामको शब्द काटेर घटाउन नपाइने नियम पो छ कि? शाही शब्द नराखे पनि चारओटै शब्द रहेको नाम कायम राख्नुपर्ने शर्त पो छ कि?

त्यही कुरा अघिबाटै बुझेर होला अङ्ग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका 'नेपाली टाइम्स' मा कुन्द दीक्षितले अङ्ग्रेजी शब्द 'रोयल' को अघिल्लो वर्ण 'आर' को सट्टा 'एल' राखेर 'लोयल नेपाल एयरलाइन्स कर्पोरेसन' बनाउन सुझाव दिइसकेका छन्।

त्यो पढेपछि यस अनाडीलाई पनि केही सुझाव अघि सार्ने मनसुवा भयो। आखिर ऐरै गैरेले आफूले लेखेको पुङमाङे गीतलाई राष्ट्रिय गान बनाउने सिफारिस त गर्न सक्छन् भने वायुसेवाको नाम परिवर्तन गर्ने सुझाउ दिन किन नहुने? कुन्द अङ्ग्रेजीबाज भएकाले उनले अङ्ग्रेजी नाम बदल्ने उपाय देखाए। आफू परियो कपुरी क वाला। त्यसैले आफ्नो सुझाउ चाहिँ नेपाली नाउँ फेर्नेमा छ।

यस अनाडीको विचारमा 'शाही' शब्द हटाएर त्यसको सट्टा 'उही' राखिनुपर्छ। झट्ट सुन्दा 'उही' र 'शाही' उस्तैउस्तै लाग्छ― उही नेपाल वायुसेवा निगम। 'शा' वर्णको ठाउँमा 'उ' राखिदियो, पुगिहाल्छ। लोगोसोगो फेर्नमा धेरै झन्झट पनि पर्दैन। फेरि 'उही' भन्नाले धेरै कुरा मानिसलाई बुझाउन सकिन्छ। 'उही' उड्दाउड्दै ढोका खसाल्ने। 'उही' पार्किङ गरिराखेको जहाजको ककपीटमा निर्वस्त्र बहुलाही आइमाई पुर्‍याउने। 'उही' सुन ओसारपसार गरेकाले 'गोल्डेन एयरलाइन' भनेर चिनिने। 'उही' आफ्नो जहाजको सामान निजी कम्पनीलाई चोराउने। 'उही' समयमा उडान नभर्ने। 'उही' मन्त्रीहरूलाई कमिसन खुवाउने। 'उही' आफू दुब्लाएर कर्मचारीलाई मोटो बनाउने। 'उही' थाइ एयरलाइन्ससँगै जन्मेर पनि हुर्कन नसक्ने, इत्यादि।

दोस्रो सुझाउ छ शाहीलाई नचलाई यथावत् राख्ने र शाहीका अघिल्तिर फगत एउटा 'आ' वर्ण थपिदिने। त्यसो गर्दा 'आशाही नेपाल वायुसेवा निगम' हुन जान्छ, सङ्क्षेपमा आ.ने.वा.नि.। 'आशाही' भनेको जापानी भाषामा उदाउँदो सूर्य हो 'रे। अर्थ पनि राम्रो छ, भलै हाम्रो काम त्यस विपरीत किन नहोस्। जापानी नामले वायुसेवाको अन्तर्राष्ट्रिय इज्जत ह्वात्तै बढ्छ एकातिर। अर्कातिर शाही भन्ने शब्दलाई च्वाट्ट चुँडालेर फालिहाल्न पनि परेन। संवैधानिक न सही, निरङ्कुश न सही आलङ्कारिक भए पनि राजतन्त्र त चाहिन्छ चाहिन्छ भन्ने धेरै छन् यहाँ। त्यस्ता राजभक्तहरू पनि शाही शब्द नछुटेकामा सन्तुष्ट हुनेछन्।

यस सुझाउउपर म्याद गुज्रेको अप्रतिनिधिसभाले पूरा गर्नु नपर्ने एउटा 'सङ्कल्प प्रस्ताव' पारित गरिदिन्थ्यो कि?

गुरुपूर्णिमा र धर्मनिरपेक्षता
जामुन गुभाजुको मन्त्रले मुर्दा जगाएझैँ जनता जनार्दनको बलले बिउँतिएर सर्वशक्तिमान् बनेको संसद्ले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषित गरिसक्दा पनि यसपटक गुरुपूर्णिमाका दिन सरकारी बिदा दिइएकोमा एक जना मित्र अति रुष्ट भए। धर्मनिरपेक्ष राज्यमा यस्तो बिदा दिनु असङ्गत भयो भन्ने उनको तर्क थियो। हिन्दू धर्मावलम्बीको चाड मनाउन बिदा दिएर सरकारले धर्मनिरपेक्ष राज्यको मान्यतालाई भङ्ग गरेको छ र संसद्को निर्णयको पनि खिल्ली उडाएको छ, उनको जोड थियो।

आफ्नो अल्पज्ञानको आधारमा यस अकिञ्चनले ती मित्रलाई लाख सम्झाउने चेष्टा गर्‍यो– सरकारको त्यो आशय होइन र गुरुपूर्णिमामा छुट्टी दिनु धर्मनिरपेक्षताकै प्रमाण हो भनेर। यद्यपि यो अकिञ्चन सरकार बनाउने सात दलमध्ये कुनैको पनि कार्यकर्ता होइन र उसले सरकारी संस्थानको कार्यकारी अध्यक्ष, कुनै आयोगको वेतनभोगी सदस्य वा राजदूत पदमा मनोनीत हुनलाई सरकारी निर्णयको समर्थन गरेको पनि थिएन। उसले त नागरिक समाजको स्वघोषित प्रबुद्ध सदस्यको नाताले यसो गरेको थियो। तर ती मित्र ज्यानगए मानेका होइनन्।

उनी जसरी सोच्ने अरू पनि होलान् यस देशमा। त्यही सोचेर उनीसित मैले राखेको तर्कबारे खुलासा गर्ने जमर्को यहाँ गरेको छु। पहिलो तर्क के छ भने सरकारले धर्मनिरपेक्ष भनेर पो घोषणा गरेको हो बिदानिरपेक्ष भनेको होइन। त्यसैले बिदा यथावत् थियो र रहनेछ। दोस्रो, जुनसुकै धर्ममा पनि पूर्णे त पूर्णे नै हुन्छ औँसी हुँदैन। त्यसैले पूर्णेलाई हिन्दू धर्मसित जोडेर हेर्नु सरासर गल्ती हुन्छ।

रह्यो गुरुको कुरा! गुरु कसको हुँदैन? कोही मानिस 'जनजाति' होस् या 'जनै जाति' भित्र परोस्, उसको कोही न कोही गुरु त हुन्छ नै। गुरु त हरेक पेशा र कर्मका हुन्छन्। अक्षर पढाउने गुरु, सङ्गीत र कलाका गुरु, तेक्वान्दोका गुरु, उसुका गुरु, राजनीतिका गुरु, पहलमानीका गुरु, गाडी चलाउन सिकाउने गुरु, पाकेट मार्न सिकाउने गुरु, चोर्न सिकाउने गुरु। गुरु भनेको गायत्री मन्त्र कानमा फुक्ने ब्राह्मण गुरु भनेको कहाँ हो र?

त्यसैले गुरुपूर्णिमाको बिदा विशुद्ध धर्मनिरपेक्षताको परिचायक हो। तर पनि मेरा मित्र मानेका होइनन्। नबुझ्नेलाई बुझाउने कसरी?