• कदी

इतिहासमा

चतुरालेहुँदै बद्री-केदारतिर

पैले पैले नेपालबाट चारधाम तर्ीथयात्रा जानेहरू आफ्नो सबै ऋणपान तिरी, छोराहरूको अंशबण्डा समेत गरिदिएर विदा हुन्थे रे ! छ महिना, वर्षदन लाग्ने त्यो जोखिमपर्ूण्ा यात्राबाट फर्केर आउने नआउने टुङ्गो हुँदैनथ्यो रे ! कति त धाम गर्दागर्दै परमधाम पनि पुग्थे रे !

'रे' का कुरा हुन् यी । तर, छापिएकै वृत्तान्तमा पनि आजभन्दा ७० वर्षघि हरिद्वारबाट बद्रीकेदार पुग्न एक महिना लागेको कुरा भेटिन्छ -बद्रीकेदार यात्रा तीस वर्षघि, केदारमणि आ.दी. २०२३) । भारतको हरिद्वारसम्म रेल-मोटरमा पुगी त्यहाँबाट मात्र पैदल हिँडेको -श्री ३ बडामहारानी बालकुमारीदेवीको) यात्रादललाई त बद्रीकेेदार पुग्न त्यतिका दिन लागेछ भने नेपाल, काठमाडौँदेखि नै हिँडेर त्यो यात्रा तय गर्नुपरेको भए कति दिन लाग्दो हो भनी अनुमान गर्न आज गाह्रो पर्छ । तर मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा प्राप्त एउटा लेखोटले अनुमान होइन अनुगमन नै गर्न सकिने पारिदिएको छ । लेखोट भने पनि एउटा किताबै छ त्यो, फुलिस्केप साइजको, छालाले मोरेको बेलाइती कापी । त्यसका २५० जति पृष्ठ सबै भरिएका छैनन्  । बीचबीचमा ऐतिहासिक महत्त्वका धेरैथरी कुरा टिपिएका छन् । यहाँ त्यसैमध्येको पृ. १०७ र १०८ को मात्र प्रसङ्ग उठाउन खोजिएको हो । एउटा पानामा शर्ीष्ाक दिइएको छः"नेपालदेषी. श्रीवद्रिकेदारसम्म जान्या वासको तपसील" भनिराख्न परेन, त्यस लेखोटको पृष्ठ १०७ मा काठमाडौँबाट बद्री-केदारसम्मको पैदलयात्रा गर्दा तय गर्नुपर्ने दूरी र बासहरूको तेरिज रहेको छ । त्यसको 'तपसील' मा- "असामि - वास् - कोस्" भन्ने बाहेक अरू व्याख्या-विवरण केही छैन । अर्कोमा शर्ीष्ाक छः 'पश्चिम्तरफबाट झुल्घाट्सम्मका बाटो'  ।

पहिलोमा, असामि खण्डमा "काठमाडौंदेषि चतुर आलेको पौवा" लेखिएको छ । 'वास्' खण्डमा '१' र 'कोस्' खण्डमा ६ लेखिएको छ । यसको अर्थ- काठमाडौँबाट हिँडेर ६ कोसपर, पैलो बास चतुर आलेको पौवामा बस्ने भन्ने निस्कन्छ । आजको 'चतुराले गाविस' को नाउँ चतुर आले -मगर) भन्ने व्यक्तिले त्यसबेला बनाइदिएको पौवा -पाटी) बाट रहन पुगेको यसबाट सजिलै बुझन सकिन्छ । यसरी हिँड्दै गई ३०३ कोस पार गरेपछि ५६औँ बासमा 'श्रीवद्रीनारायण' पुगिने उल्लेख छ । बद्रीनाथबाट थप ५३ कोस हिँडी ६७औँ बासमा 'श्रीकेदार' पुगिने बताइएको छ ।

यो तेरिज कैले तयार पारियो भन्ने जानकारी पाउन सकिँदैन  । यो कापीमा सारिएको चाहिँ डेढसय वर्षघि हो भन्ने पक्का छ । किनभने यसमा सारिएको पछिल्लो नक्कल '१९११ साल चैत वदी २' को छ । र, त्यो कापीको कागजमा पनि अङ्ग्रेजी 'वाटरमार्क' 'सी डब्ल्यू आई एल एम ओ टी १८५१' स्पष्ट पढ्न सकिन्छ ।

यसरी एक सय पचास वर्षघि बद्री-केदारधाम जाने नेपालीहरूको बासको सङ्ख्या गनेर अनि, गाउँका नाउँ सम्झेर आज के पाइन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठ्न सक्ला । तर, ऐतिहासिक महत्त्व भनेको गगनसिंहलाई गोली कसले हान्यो अथवा भीमसेन थापा कसरी सेरिए- फुटेको शिशाको टुक्राले घाँटीमा त्यस्तो गहिरो घाउ बनाउन सक्छ कि सक्दैन भनेर जिरह गर्नु मात्र पनि होइन भन्ने लाग्छ । खाली राजकाजी कुरा बाहेक समाज के गथ्र्यो, सामाजिक क्रियाकलाप कस्तो थियो भनेर खोज्नु, हर्ेर्नु पनि इतिहासकै पाटो हो भन्नेमा दर्ुइमत नहोला । त्यतैतिरको जमर्को हो यो ।

तर सिङ्गै किताब भेट्टाउँदा पनि त्यतिबेलाको यात्रा मार्ग -रुट) र बास बस्ने गाउँ-ठाउँहरू ठम्याउन अहिले सजिलो छैन । झुलाघाट पार गरेपछि भारतपट्ट िपर्ने त कुरै छाडूँ नेपालभित्रका पनि ४२ मध्ये आधाभन्दा बढी बास बस्ने ठाउँहरूको नाम ऐलेका नक्सामा खोजेर पनि पाइँदैनन्  । गोर्खा त हामीलाई थाहा छ भनूँ, तर त्यतिबेलाको 'गोषर्ा आश्राम' कहाँ थियो भनेर कसरी जान्नु - त्यस्तै पोखराबाट चार कोस हिँडेपछि पुगिने रहेछ 'पवै भांज्याङ्' । त्यो भञ्ज्याङ अचेल के नामले पुकारिन्छ, कसले भन्ने - पवै भञ्ज्याङ त अझै पत्ता लगाउँला रे', तर त्यहाँबाट ६ कोस परको 'धरम्पानि, हदम्नाथको घरमा' कसरी पुग्ने - यस्ता थुप्रै झयाउला आइलाग्छन् । भूगोलका विद्यार्थी र अचेलका गाविसहरूलाई भने यी नामहरूले निकै तान्लान् । किनभने, रिडिकोट्बाट काढा अनि त्यहाँबाट सिलगढि हुँदै तिषागढि पुग्ने बाटोको अध्ययनले पक्कै पनि नयाँ सूचना उपलब्ध गराउने छ ।

अब त्यो बासको तेरिजतिरै र्फकूँ फेरि । प्रसस्त नेपाली यात्रुहरू सो बाटो जाने नभए यत्रो भूभारत गरी बासबासको तेरिज कसिने थिएन पक्कै । त्यो पनि सरकारी स्तरमा । सरकारी स्तर भनेर किन भनियो भने, यो जङ्गबहादुरकालीन दस्तावेज नत्र यसरी सुरक्षित राखिने थिएन  ।

यो धाम जाने बाटोका साथै देशको पश्चिम सिमाना झुलाघाटसम्म मात्रै जाने बाटो पनि छुट्टै दिइएको छ -बक्स) । देशको भूगोलको ज्ञान राख्नु जरुरी भएर नै राणा प्रधानमन्त्रीहरूले यति मेहनत गरे-गराए होलान्  । राजकाजको सिलसिलामा राजधानीबाट बाहिर जाँदा कुन ठाउँ कति टाढा छ त्यो थाहा पाउनु उनीहरूलाई आवश्यक भएको हुनर्ुपर्छ । आफ्ना सल्लाहकारहरूले नै पनि आफूलाई झुक्याउलान् भनेर होला महाराज जङ्गबहादुरले देशभित्रका बाटाघाटाको सूची बनाउन लगाई आफूसँगै राखेका रहेछन् ।

देखिसकियो, बद्री-केदार जाने तर्ीथयात्रीले महाकाली नदी झुलाघाट भई तर्थे भने नेपालको सिमानासम्मको बाटो पनि झुलाघाटमै पुगेर टुङ्गेको पाइन्छ । तर त्यहाँसम्म पुग्ने यात्रापथमा आनकातान फरक छ -हे. नक्सामा रातो र हरियो रेखा) । पहिलो त बासको सङ्ख्यामै अन्तर छ । एक-दर्ुइको होइन पूरै दश बासको भिन्नता छ । धाम जाँदा ४२औँ बास -रातो रेखा) परेको झुलाघाट सिमानासम्म मात्र जाने बाटो जाँदा ३२ बासमै -हरियो रेखा) पुगिन्छ । यस्तो फरक किन पर्‍यो भन्न सकिँदैन । धाम जानेहरू तर्ीथहरू घुम्दैघुम्दै जाने भएर हो कि भन्नलाई पनि त्यस्तो कुनै तर्ीथस्थानको यहाँ उल्लेख भेटिँदैन । तर्ीथ जानेहरू धपेडी नगरी साना-साना बास गरेर हिँडे भनूँ भने पनि दुवै बाटामा बास ४-५-६ कोसमा नै गरेको देखिन्छ । सिमानासम्म जाने बाटो अलि सोझो, छोटो पारिएको होला भनेर चित्त बुझाउन पनि सजिलो छैन । नक्सा हर्ेदा हरियो रेखा पनि घुमेकै देखिन्छ, नागवेली परेको । भनूँ सल्यानबाट जाजरकोट, दैलेख हुँदै कर्ण्ााली तरी अछाम अनि बझाङ पुग्छ यो बाटो । अनि डोटी । यो त निकै 'जिगज्याक' भयो ऐलेको हिसाबले । अछामबाट त्यत्तिमाथि उत्तर बझाङ पुगी फेरि झरेर डोटी लाग्ने भन्नु 'छोटो' भनिएको बाटोलाई मिल्दैन । त्यसैले त्यस लगतको बझाङ ऐले हामीले बुझने बझाङभन्दा निकै तल थियो कि भन्नुपर्ने हुन्छ  । बझाङका माननीय या जिविसका अध्यक्षहरूले यसबारे खोजतजास गर्नुहुन्छ कि ! बझाङबाहेक यहाँ हामीलाई 'जुम्ला'ले पनि पिर्छ । यस फिरिस्तमा परेको 'जुम्ला' डोटीबाट पाँच कोस पर छ । त्यसलाई यस बाटामा ३१औँ बास बनाइएको छ, अनि त्यताबाट २१ कोस हिँडी पर झुलाघाट पुगिने भनिएको छ  । यहाँनिर आइपुग्दा हामी एकदमै अलमलमा पर्र्छौँ । पहिलो कुरा त अरूतिर बढीमा कतैकतै दस कोसमा बास बसेको व्यवस्था देखाइएकोमा यहाँ अकस्मात् २१ कोसको दूरीमा बास दिइएको छ । त्यो साधारणतः एक दिनको बाटो हुन सक्तैन  । सारै समथलको बाटो नभए एकैदिनमा २०/२१ कोस डाँडाकाँडा कोही हिँड्न सक्तैन । त्यसैले यहाँनिर सार्ने मान्छेले नै गल्ती गर्‍यो कि भन्ने पनि लाग्छ । अर्को कुरो, यो जुम्ला भनिएको बास, ऐले हामीले चिनेको कर्ण्ााली अञ्चलको सदरमुकाम जुम्ला डोटीबाट निकै टाढा पूर्वोत्तरमा पर्छ, पाँच कोस मात्र पर पश्चिममा होइन । त्यसो भए यो यहाँ भनिएको जुम्ला कहाँ छ - त्यो ऐले कुन नामले चिनिन्छ - बुझनु आवश्यक छ ।

यसरी अल्मलिने केही कुराबाहेक केही निकै चाखलाग्दा कुरा पनि फेला पर्छन् यी बाटाहरूको अध्ययन गर्दा । पैलो त धाम जाने बाटो -रातो रेखा) मा पहिलो बास ६ कोस पर चतुरालेमा छ, महाकाली नदी अर्थात् झुलाघाटसम्म मात्र जाने -हरियो रेखा) बाटोमा भने तीन कोस मात्र पर पुगेर जितपुर -फेदी) मा बसिन्छ । रातो रेखामा दोस्रो बास नुवाकोटमा छ भने हरियो रेखाले तेस्रो बास बनाएको छ 'नुवाकोट त्रिशूल् गंगा'लाई  । यो बाटो छैटौँ बासलाई गोर्खा पुग्छ, ऊ गोर्खामा बास बस्तैन, 'गोषर्ाआश्रम' मा बस्छ । पोखरा त दुवै बाटा पुग्छन् नवौँ र दशौँ बासलाई । त्यसपछि 'दैलेष' नपुगी दर्ुइको भेट हुँदैन । त्यसपछि त ठेट झुलाघाटमा मात्र मिल्छन् यी दर्ुइ- रातो २०४ कोसमा र हरियो रेखा १९६ कोसमा । तानसेन रिडी, गुल्मी, जाजरकोट, अछाम, बझाङ, डोटी जस्ता ठाउँमा धामवाला बास बस्दैनन् । केही बासका नामका हिज्जे फरक भएकाले ती दुवै एकै हुन् कि के हुन् भन्ने पर्छ । सल्यान र सल्याना उही हो - भनूँ डोटी एउटामा छ अर्कोमा सिलगढी । एउटा १७० कोस पर, अर्को १८० कोसमा काठमाडौँदेखि  । ती एउटै हुन् कि अर्को - यस्ता कुराको राम्रै अध्ययन हुनर्ुपर्छ अनि मात्र यो यस्तै हो भन्न सकिएला । तर, यस्ता अप्ठेरो पर्ने केही ठाउँहरू हुँदाहुँदै पनि यी दर्ुइ बाटाहरूको तुलना सूक्ष्मताका साथ गरियो भने इतिहासका केही लुकेको कुरा पनि फेला पर्न सक्छन् । त्यसैले हाम्रा भूगोलविद्, या अझ 'कार्र्टोग्राफर'हरूले यसतर्फअलि कति चासो लिइदेलान् ?