पर्यावरण | विश्व सिमसार दिवस

सङ्कटमा जलजीवीहरू

• डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

रविन श्रेष्ठ

कोशी टप्पु आरक्ष बाहिरको सिमसारमा माछा मार्नेका हुल ।

'ग्रिगोरियन क्यालेण्डर'का पानाहरू पल्टाउँदा वर्षौभरि विभिन्न अन्तर्रर्ााट्रय दिवसहरू छरपस्ट भेटिन्छन् । यसै क्रममा २ फरवरी -यसपटक २० माघ) का दिन 'विश्व सिमसार दिवस' पर्न आउँछ । यो दिवस प्रत्येक वर्षएउटा नयाँ नाराका साथ सन् १९९७ देखि मनाउन थालिएको हो । हुन त विश्व सिमसार महासन्धि सम्पन्न भएको ३५ वर्षपुगिसकेको छ । सन् १९७१ को २ फरवरीका दिन क्यास्पिएन सागरको तटमा अवस्थित इरानको रामसार शहरमा सम्पन्न महासन्धिलाई 'रामसार महासन्धि' भन्ने चलन छ । यस महासन्धिको मूल लक्ष्य जलमा आश्रति पक्षीको वासस्थानको सुरक्षा गर्नु हो । हजारौँ किलोमिटरको यात्रा तय गर्ने पक्षीहरूलाई तिनको उडान मार्गमा आवश्यक वासस्थानको सुविधा प्रदान गर्नु यसको उद्देश्य हो । त्यसैले अन्तर्रर्ााट्रय महत्त्व बोकेका सिमसार मात्र 'रामसार सूची'मा समावेश हुने गरेका छन् । महासन्धिमा हस्ताक्षर गरेका प्रत्येक राष्ट्रले आफ्नो देशमा कम्तीमा एउटा सिमसार रामसार सूचीमा समावेश गराउनुपर्ने प्रावधान रहिआएको छ । त्यस्ता सिमसारलाई रामसारस्थल -रामसार साइट) भन्ने चलन छ ।

नेपाल सन् १९८७ देखि रामसार महासन्धिको पक्षधर बन्दै आएको छ र यहाँको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष रामसार सूचीमा दर्ता गरिएको छ । हुनत यो आरक्ष दर्ुलभ अर्ना -जङ्गली भैँसी-राँगा) का लागि निर्धारित क्षेत्र हो तर सप्तकोशीले निर्माण गरेको यहाँको सिमसार चराचुरुङ्गीलाई आश्रय दिने अनुपम स्थलको रूपमा स्थापित हुनपुगेको छ । यसका लागि कोशी ब्यारेजले विशेष सहयोग पुर्‍याएको छ । तर कोशी सम्झौताका कारण विश्व सिमसारको महत्त्व बोक्ने यो क्षेत्रको अधिक अंश श्री ५ को सरकारको पर्ूण्ा नियन्त्रण र नेपालीहरूको पहुँचभन्दा बाहिर पर्न गएको छ । त्यस क्षेत्रमा बर्सर्ेे लगभग २६० प्रजातिका पक्षीहरू आश्रय लिन आउँछन्  । विभिन्न थरीका पानीहाँस, कर्‍याङकुरुङ, चखेवाचखेवी, भुँडिफोर, गरुड र अनगिन्ती चराचुरुङ्गीहरू मध्यएसिया र साइवेरियादेखि विचरण गर्दै आइपुग्दछन् । एकै उडानमा पाँचौँ हजार सिलसिले हाँस भर्ुर आकाशमा उड्ने र सल्ल पानीमा बस्ने दृश्य कोशी टप्पुको विशेषता हो । पक्षी विशेषज्ञ र पक्षीप्रेमीका लागि यो क्षेत्रको विशेष महत्त्व छ । कोशीको जलाशयमा नेपालमा मात्र पाइने जलकपुरलगायत अनेकौँ थरीका अरू माछा र दर्ुलभ सोंस -डल्पिmन) तथा घडियाल गोही समेत पाइन्छन् । जैविक विविधताको महत्त्वले गर्दा यहाँको सिमसारमा आश्रति स्थानीय आदिवासी जनजातिहरू आफ्नो जीविकोपार्जनमा केही बाधा अड्चन भोग्दैछन् । तिनको अस्तित्व नै ओझेलमा पर्न गएको छ  । यस्तै तथ्यलाई मध्यनजरमा राखेर यस वर्षो विश्व सिमसार नाराले गरीबीलाई आफ्नो विषय बनाएको छ । नाराले भन्दछ "गरीबीको मुहारमा सिमसार जीवनरेखा हुन्" -इन द फेस अफ पोभर्टर्ीीेट्ल्याण्डस आर लाइफ लाइन)  ।

सिमसारमा आश्रति नेपाली धेरै होलान् तर पूरा जीविका नै सिमसारको सेरोफेरो भित्र सीमित केही नेपाली आदिवासी जनजातिहरू वर्तमान विकासको मूलधारभन्दा धेरै टाढा छन् । यस वर्षो विश्व सिमसार दिवसको अवसरमा तिनीहरूप्रति हामी सबैको ध्यान केन्द्रित होस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ । हाम्रा प्रतिबद्धता, अठोट र योजनाहरूको कार्यान्वयन पक्षमा दह्रो पाइला चाल्न सकिएन भने यस्ता दिवसहरू आउँछन्, जान्छन् । सिमसारमा आश्रति गरीबहरू अति गरीब वर्गमा पर्दछन् । माछा र ताल, बल्छी र जाल अनि नदीकिनारका घाट, बगर, डुंगा र दुवाली बाहेक तिनका स्थायी पूँजीका रूपमा घर, घडेरी वा जग्गाजमिन साह्रै न्यून हुन्छ  ।

विश्व संरक्षण संघ नेपालले गरेको एक र्सर्वेक्षण अनुसार नेपालको मधेश र तर्राईका २० विभिन्न जनजाति सिमसारसँग सम्बद्ध छन्  । तीमध्ये १० वटा जनजातिहरू -कुमाल, थारू, दनुवार, दुसाँध, दर्राई, माझी, केवट, बोटे, मल्लाह र मुसहर) राष्ट्रिय जनगणनामा परेका छन् भने अन्य १० आदिवासी जनजातिहरू -सुनाहा, वाँतर, सहानी, वरहामुस, कुशर, कछारे, झाँगड, गोंगी, मुखिया र पोडे)का बारेमा जनगणनाको तथ्याङ्क समेत छैन । आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ को अनुसूचीमा पनि तिनको उल्लेख हुनसकेको छैन । यी जनजातिमध्ये धेरैजसो लोपोन्मुख पनि छन् । डा. चैतन्य सुब्बाले विश्व आदिवासी दिवस, ९ अगस्त २००१ को प्रतिवेदनमा यस्ता लोपोन्मुख जनजातिको ९० प्रतिशत जनसङ्ख्या निरपेक्ष गरीबीका रेखामुनि पर्न आउने विश्लेषण गरेको पाइन्छ । तर्सथ, लोपोन्मुख वन्यजन्तु, चराचुरुङ्गी र वनस्पति मात्र हैन लोपोन्मुख आदिवासी जनजातिको संरक्षण र सर्म्बर्द्धनको कुरा पनि सिमसार व्यवस्थापनको कार्यक्षेत्र भित्र पर्नु जरुरी देखिन्छ । सिमसारको सही उपयोग गर्न आवश्यक ज्ञानको खानी पनि आदिवासी जनजाति नै हुन् । यी जनजाति विलाए भने हाम्रो जैविक विविधताको ठूलो ज्ञान-भण्डार लोप हुन्छ र त्यस क्रममा तिनले आर्जेका परम्परागत प्रविधिलगायत घाँस, बाँस, पात, पराल र पटेरबाट बन्ने गुन्द्री, माला, डोका, डाला र कतिपय कलात्मक सीप पनि हराएर जानेछन् । कमलका गट्टा र सिंगडा काफलदेखि अनेकौँ खाद्य-वनस्पति सम्बन्धी ज्ञान पनि हराउँछ  । माछाका जात्रि्रजाति र तिनका आनिवानी बारेको आधारभूत ज्ञान र संरक्षण विधि पनि नष्ट हुन्छन् ।

यी सबै कुरालाई ध्यानमा राखेर राष्ट्रिय सिमसार नीति-२०५९ ले सिमसार क्षेत्रमा आश्रति विभिन्न जनजातिहरूको अनुभव, अभ्यास, सीप र ज्ञानको संरक्षण गर्दै तिनका आधारमा संरक्षण र व्यवस्थापन गर्ने भनेर जनसहभागितामा विशेष जोड दिएको छ । कबुलियती वन जस्तै गरीबका लागि कबुलियती सिमसारको व्यवस्था पनि छ । तर यस्ता नीतिलाई कार्यान्वयनमा उतारिएको उदाहरण भने छैन । तर्सथ, यस वर्षो अन्तर्रर्ााट्रय दिवसलाई हृदयदेखि नै मनन् गर्ने हो भने जलजीवी जनजातिका लागि विशेष कार्यक्रम तर्जुमा हुनर्ैपर्छ, नत्र भने कर्ण्ाालीका सुनाहा र देशानी थारूहरू, गण्डक र नारायणीका मल्लाह, बोेटे, मुसहर, केवट, कुमाल, माझी, दर्राई र दनुवारहरू तथा कोशीका राजवंशी, गोंगी अनि झाँगडहरू पनि विकासको मूलधारबाट धेरै धेरै टाढा पर्न गई हाम्रो राष्ट्रिय सम्पदा चकनाचूर हुन जाने खतरा बढ्नेछ ।

नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आरक्षहरूमा 'मध्यवर्ती क्षेत्र'को व्यवस्थापनले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई संरक्षणको फल चाख्ने अवसर दिएको छ । तर आदिवासी जनजातिहरूले अशिक्षा र गरीबीको कारण यसबाट पनि यथोचित फाइदा लिनसकेका छैनन् । उनीहरूले प्रयोग र परिचालन गरिआएका स्रोतहरूको उत्पादकत्व बढाउने, उनीहरूकै ज्ञान, सीप र प्रविधिको विकासमा बढी लगानी गर्ने र उनीहरूको आफ्नै ठाउँ र थलोमा स्व-स्थानीय विकासका अवसरहरू सिर्जना गर्ने कार्यक्रम अगाडि नबढेसम्म सिमसार तथा जैविक विविधताको संरक्षण र सदुपयोगमा जलजीवी आदिवासी जनजातिको समावेशीकरण हुन कठिन देखिन्छ । सिमसारमा आश्रति गरीबका लागि भन्दा पनि गरीबहरूलाई समावेश गरेर विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गरेमा निश्चय नै कार्यक्रमको उत्पादकत्व बढ्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । यस वर्षो विश्व सिमसार दिवसको नाराले प्रकृति संरक्षणका ठूलाठूला आयोजना भित्र जलजीवी स्थानीय आदिवासी जनजातिलाई निःसन्देह समावेश गर्न सघाउ पुर्‍याओस् भन्ने कामना गरौँ  ।