रिपोर्ट | भूकम्प

हामी बाँकी छौँ

'कश्मिरमा गयो, अब चाँडै अर्को भूकम्प नआउला' भनेर ढुक्क बस्ने स्थिति छैन । भूकम्पीय दृष्टिले जोखिमपर्ूण्ा भूभागमै छ नेपाल ।

भूकम्पविद्हरूले दक्षिण एसिया ठूलो भूकम्पीय जोखिममा रहेको चेतावनी पटक-पटक दिँदै आएका छन्  । हालैको कश्मिरको भूकम्पले पनि त्यसलाई पुष्टि गर्‍यो । उनीहरू भविष्यमा यो क्षेत्रमा अरू पनि भूकम्प गइरहने सम्भावना औँल्याउँछन् । अर्को भूकम्प कहाँ, कहिले र कुनस्तरको जान्छ भन्न भने कसैले सक्दैन ।

गएको २२ असोजमा पाकिस्तान-नियन्त्रित कश्मिरको मुजफ्फरावादलाई केन्द्र बनाएर गएको भूकम्पका कारण पाकिस्तान र भारतमा ८० हजार मानिसको ज्यान गएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । हिमालय पर्वतको त्यस खण्डमा बसोबास गर्ने ३० लाख मानिस घरबारविहीन भएका छन् । ७ दशमलव ६ रेक्टर स्केल मापन गरिएको उक्त कम्पनले २० हजार वर्गकिलोमिटर क्षेत्रमा ठूलो विपत्ति ल्यायो । सयौँ गाउँ तथा बस्तीको अस्तित्व मेटिएको छ । भूक्षयका कारण प्रायः सबै सडक बाटाहरू अवरुद्ध भएकाले विकट उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा फसेका थुप्रै नागरिकहरूसम्म राहत पुर्‍याउन धौ-धौ परिरहेको छ । समयमै स्वास्थ्य उपचार, खाना पुर्‍याउन नसक्दा र नाङ्गो आकाशमा कठ्याङ्ग्रिदो जाडोका कारण मर्नेहरूको सङ्ख्या हरेक दिन बढ्दो छ । विज्ञहरू भन्छन्, "यस्तै कहालीलाग्दो स्थिति नेपालमा पनि आउन सक्छ ।"

सन् २००१ मा अमेरिकाको कोलोराडो विश्वविद्यालयका रोजर विल्हाम, पिटर मोल्नर तथा इन्डियन इन्ष्िटच्युट अफ एस्ट्रोफिजिक्सका विनोद गौरद्वारा लिखित -साइन्स जर्नलमा प्रकाशित) एक शोधपत्रमा दक्षिण एसियाको हिमाली क्षेत्रमा ८ रेक्टर स्केलको भयानक भूकम्प आउने सम्भावना रहेको निष्कर्षनिकालिएको थियो । सो अध्ययनले औँल्याएअनुसार बढी जनघनत्व भएको ठाउँमा यस्तो प्रलय गएमा कम्तीमा पाँच करोड मानिस प्रभावित हुनेछन्  । यसको चपेटामा भुटान, नेपाल, बङ्गलादेश, भारत र पाकिस्तानका राजधानीलगायत अन्य प्रमुख शहरहरू समेत पर्न सक्छन् । "दर्ुइ सय वर्षता काठमाडौँदेखि देहरादुनबीचको हिमालय क्षेत्रमा ठूलो भुइँचालो गएको छैन," खानी तथा भर्ूगर्भ विभागअर्न्तर्गत राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रका भूकम्पविद् ज्ञानीराजा चित्रकार भन्छन्, "भूकम्पीय चक्रअनुसार यो भेग ठूलो भूकम्पको पर्खाइमा छ तर त्यो आउने समय र ठाउँ भन्न कठिन छ ।" यसलाई पुष्टि गर्दै भूकम्प प्रविधि राष्ट्रिय समाज-नेपाल -एनसेट)का महासचिव आमोदमणि दीक्षित थप्छन्, "२४०० किलोमिटरमा विस्तारित हिमाली क्षेत्रको आधा भूभागले गएका दिनहरूमा भूकम्पको प्रकोप भोगिसकेको छ, अर्को आधी पोल्टामा हामी छौँ । भूकम्प-चक्रको मूल्याङ्कन गर्ने हो भने यस क्षेत्रमा भूकम्प जानुपर्ने समय नाघिसक्यो । तर यो चक्रविपरीत अर्को दर्ुइ सय वर्षम्म भूकम्प नजान पनि सक्छ ।"

लाखौँको ज्यान लिँदै विगत दश वर्षा भारतको महाराष्ट्र र गुजरात, इन्डोनेशियाको बान्दा आचे नजिक हिन्द महासागर र हाल पाकिस्तानको कश्मिरमा गएका ठूला भूकम्पहरूले भारतीय प्लेट भूकम्पीय दृष्टिकोणले सक्रिय बन्दै गइरहेको सङ्केत गरेका छन् । अमेरिकी भूकम्पविद् विल्हामको सन् १९९४ मा हिमालः हिमालयन म्यागजिन मा प्रकाशित एक आलेखका अनुसार सन् १८०३ र १८३४ मा काठमाडौँ र देहरादुनबीच गएको भूकम्पलाई पछिल्ला ठूला भूकम्प मान्ने हो भने यस क्षेत्रको भारतीय प्लेट तीन मिटर उत्तरतर्फसरिसकेको छ । यसै तथ्याङ्कका आधारमा विल्हामले द इकोनोमिस्ट को पछिल्लो संस्करणमा कश्मिरको भूकम्पले हिमालय शृङ्खलाभित्र गुम्सिएको कुल ऊर्जाको दशांश -१० मा १ भाग) पनि निष्कासन नगरेको र ९० प्रतिशत ऊर्जा-विर्सजन हुन बाँकी नै रहेको अनुमान गरेका छन् ।

आधुनिक विज्ञानले यस्ता भूकम्प किन र कसरी जाने गर्छन् भन्ने तथ्यलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेपनि संभाव्य भूकम्पको यकिन पर्ूवानुमान गर्नसकेको पाइँदैन । यद्यपि, भारतीय प्लेटमा भूकम्प जाने सिलसिला विगतमा भन्दा तीब्र भएको छ र यो क्रम जारी रहने कुरामा विज्ञहरू एकमत छन् । इतिहास केलाउने हो भने नेपालमा भूकम्पको इतिहास पनि त्रासदीमुक्त छैन । ज्ञानीराजा चित्रकारका अनुसार, पुरानो समयमा गएका भूकम्पहरू कुनस्तरका थिए भन्ने कुरा यकिनका साथ भन्न गाह्रो छ तर शिलापत्र तथा पुराना दस्तावेजले जनाएअनुसार सन् १२५५, १४०८, १६८१, १८१०, १८३३, १८६६ र १९३४ -वि.सं. १९९०) मा काठमाडौँलाई असर गर्ने गरी ठूलै भूकम्प गएका थिए । यीमध्ये सन् १९३४ को ८ दशमलव ३ रेक्टर स्केलको भूकम्पले नेपाल र भारतको बिहार क्षेत्रमा ठूलै विपत्ति ल्याएको थियो । प्रभावित क्षेत्रभरि नै संरचनाहरू तहसनहस भएका थिए भने १७ हजारभन्दा बढी मानिसको ज्यान गएको थियो ।

"विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यकाको मध्य भाग मलिलो माटोबाट बनेको छ । भूकम्पको झट्कालाई यसले अझ तीब्र बनाउँछ र क्षति पनि बढी हुनसक्छ," उपत्यकामा योजनाबिना बनेका बाक्लो बस्तीबारे चिन्तित ख्वपं इन्जिनियरिङ कलेजसँग सम्बद्ध भूकम्पीय इन्जिनियर प्रचण्डमान प्रधान बताउँछन् । तर्राईको बलौटो जमिनमा घरहरू भासिने सम्भावना बढी हुन्छ भने पहाडी भेगमा ठूला-ठूला भूक्षय हुनसक्छन् । नवनिर्मित हिमालय क्षेत्र र यिनमा रहेका थुप्रै हिमतालहरू फुट्न गई तल्ला क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी आउने डर पनि त्यत्तिकै छ ।

"भूकम्प आफैँले कसैको ज्यान लिदैन । ७०-८० प्रतिशत मानिसहरू खराब वा कमजोर भवन र संरचनाले थिचिएर मर्छन् भने १५-२० प्रतिशत समयमा स्वास्थ्य उपचार नपाई र अर्को १५-२० प्रतिशत समयमा उद्धार नपाएर मर्छन्," हालै कश्मिरमा गएको भूकम्पको प्रभाव-विश्लेषण गर्दै दीक्षित भन्छन् । तर्सथ, राज्यले नीतिगत तहमा कडाइका साथ भवन निर्माण आचारसंहिता लगायत उपचार केन्द्र, उद्धार स्रोत र जनशक्तिको विस्तार गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । निर्माण प्रक्रियामा भूकम्प प्रतिरोधक प्रविधि अपनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै प्रधान भन्छन्, "घर तथा संरचनाहरू निर्माण गर्दा लाग्ने खर्चमा १०-१२ प्रतिशत थपेमा तिनीहरू धेरै हदसम्म भूकम्प प्रतिरोधक हुनसक्छन् ।"

भूकम्पको जोखिमबाट बँच्ने तयारीका पक्षमा राजधानी काठमाडौँ उपत्यकामै पर्याप्त ध्यान नदिइरहेको अवस्थामा, मोफसलमा विस्तार भइरहेका घनाबस्तीहरू- खासगरी जिल्ला सदरमुकाम र अन्य बजार केन्द्रहरूतर्फकसैको पनि ध्यान पुग्न सकेको पाइँदैन । वि.सं. १९९० को तुलनामा यी ठाउँहरूको आवादी पचासौँ गुणा बढिसकेको पर्रि्रेक्ष्यमा, नब्बे सालकै भुइँचालो दोहोरिएको खण्डमा हुनसक्ने जनधनको राष्ट्रिय क्षति अकल्पनीय रूपले धेरै हुनसक्ने टड्कारो छ ।

• विवेकराज मौर्य