अर्थ - नगदेबाली

जुटः घट्दो उत्पादन, बढ्दो बजार

तस्बिरहरूः तुलसी गौतम

नेपालमा जुट खेती हुन थालेको ९० वर्षर जुट उद्योग खुलेको ७० वर्षभएपनि यस क्षेत्रको विकासले काँचुली फर्ेनसकेको छैन । जुटखेती घट्दै जानु, मिलहरू आयातीत जुटमा निर्भर रहनु तथा उत्पादन र बजारको विविधीकरण हुन नसक्नुले यस्तै सङ्केत गर्छन् ।

विश्वमा जुटखेती भारत, बङ्गलादेश, म्यान्मार र नेपालमा मात्र हुन्छ । न्यानो र ओसिलो हावापानी, दोमट माटो, सरदर ८४ प्रतिशत सापेक्षित आदर््रता, ३४ ड्रि्री सेल्सियस तापक्रम र पालैपालो वषर्ा र घाम- जुट खेतीका लागि अनुकूल मानिन्छन् । नेपालमा पर्ूर्वी तर्राईका मोरङ, सुनसरी र झापामा बढी तथा इलामको तल्लो भाग, उदयपुर र सप्तरीमा केही मात्रामा जुट उत्पादन हुन्छ । विश्व खाद्य तथा कृषि सङ्गठनको तथ्याङ्क अनुसार सन् २००३/०४ मा उत्पादित कुल करीब २८ लाख टन जुटमध्ये १७ लाख ७८ हजार टन भारतमा, ९ लाख ६३ हजार टन बङ्गलादेशमा, ४२ हजार टन म्यान्मारमा र १७ हजार ५०० टन नेपालमा उत्पादन भएको थियो ।

नेपालको स्थिति सधैँ यस्तो थिएन । कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयका अनुसार, नेपालमा सन् १९६१/६२ मा ३० हजार हेक्टरमा गरिएको खेतीबाट ३७ हजार टन जुट उत्पादन भएको थियो भने त्यसको १० वर्षा ५८ हजार टन हुँदै सन् १९७९/८० मा सबैभन्दा बढी ६८ हजार टनसम्म पुग्यो । त्यसपछि घटेर सन् १९९२/९३ मा १० हजार टनमा झर्‍यो । जुट खेतीमा यसरी आकर्षा घट्दै जानुको कारण किसानले पाउने कम मूल्य भएको सुनसरी, भोक्राहाका मनेन्द्र कुमार साह र झापा, दमकका चन्द्रबहादुर बिष्ट बताउँछन् । बिष्ट भन्छन्, "२०३६ सालमा जुटको मूल्य किलोको रु.७.५० थियो भने अहिले रु.१२-१३ छ । जबकि धानबालीको मूल्य त्यतिबेलाको तुलनामा पाँच गुणा बढेको छ ।"

खर्च पनि उठ्दैन
किसानहरू जुट लगाउँदा बीउ, मल, जोत्ने-गोड्ने, काट्ने-सुकाउने, गाँठ बनाउने कामहरूको एक-एक हिसाब गरेर प्रतिबिघा रु.१९ हजार ३०० खर्च हुने देखाउँछन् । एक बिघाबाट ४० मन उत्पादन हुन्छ, जसमध्ये पाँच मन धुलाउन खर्च हुन्छ र बाँकी ३५ मन -१४ सय किलो) बाट प्रतिकिलो रु.१३ का दरले रु.१८ हजार २०० आम्दानी हुन्छ । बिघामा एक हजार घाटा !

यस्तो खर्च पनि नउठ्ने खेती किन गर्नुभएको त भन्ने प्रश्नमा शाह र बिष्ट दुवैको जवाफ छ- सण्ठीका लागि । सण्ठी अर्थात् रेशा निकालिएपछिको डाँठ/सिटा किसानहरूलाई बारबेर गर्न, गोबर मिलाएर सुकाउन र दाउरा बाल्न काम लाग्छ । त्यसबाहेक जुट दशैँको मुखमा तयार हुनेे, यसको पातको मल लागेको जग्गामा आलु, गहुँ र अन्य तरकारी १०-१५ प्रतिशत बढी उब्जनी हुने, लट्टेको साग लगाउँदा झार नहुने, साग बेच्दा फाइदा पनि हुने- अन्य विभिन्न आकर्षा हुन् । असोज-कात्तिकमा प्रतिकिलो रु.१२-१३ मा बिक्री हुने पाट -रेशा) को मूल्य चैत-वैशाखमा रु.२०-२२ पुगेको सुनेपछि पनि किसानहरू लोभिन्छन् । यस वर्षस्थानीय बीउको कमी हुँदा कैयौँ किसानहरू भारतबाट बीउ ल्याएर समेत जुट लगाउने मनस्थितिमा पुगेका छन् ।

साधारणतया जुट सादा र तोषा दर्ुइ प्रकारको हुन्छ । सादा जुट केही सेतो र रेशा र्सलक्क नहुने खालको हुन्छ भने तोषा- सुनौलो, सफा, रेशा र्सलक्क परेको, अलि भारी र मूल्य पनि किलोमा ५०-६० पैसा बढी आउने हुन्छ । सादा जुटको खेती फागुन-चैतमा वषर्ा हुने र कम सुख्खा पर्ने क्षेत्रका लागि उपयुक्त मानिन्छ भने तोषा- वैशाख-जेठमा वषर्ा हुने वित्तिकै लगाइन्छ । किसानहरूले ६० प्रतिशत तोषा र बाँकी सादा जुट लगाउने गरेको जुट अनुसन्धान कार्यक्रमका वरिष्ठ वैज्ञानिक ताराबहादुर घिमिरे बताउँछन् ।

रेशाको गुणस्तर हावापानी, माटो र धुने तरिकामा पनि भर पर्दछ । सुनसरीबाट जति-जति पर्ूव गयो उति-उति रेशा बलियो, नरम, चिल्लो र रेशमदार बन्ने गर्दछ । जस्तै, सुनसरीका किसानले उत्पादन गरेको रेशाको मूल्य प्रतिकिलो रु.१७ भएको समयमा झापाको रु.२२, भारतको रु.२६-२८ र बङ्गलादेशको रु.२८ पर्दछ । धुने क्रममा पोखरीमा केराको थामले थिचेर राखिएको रेशा कालो देखिन्छ भने बगेको पानीमा राखिएको सफा हुन्छ ।

उत्पादन पर्ूर्वी तर्राईमा हुने भएकोले नेपालमा हाल सञ्चालित नौ वटा जुट मिलहरू पनि यही क्षेत्रका मोरङ र सुनसरीमा छन्  । सन् १९३६ मा सरकारद्वारा स्थापित विराटनगर जुट मिल्स् नेपालकै जेठो उद्योग हो । त्यसको १० वर्षछि रघुपति जुट मिल्स् स्थापना भयो । र, त्यसपछि झण्डै ३५ वर्षयिनै दर्ुइ उद्योग मात्र चलिरहे ।

सन् १९८० पछि धमाधम नयाँ जुट मिलहरू खुल्दै गए । तर देशमा जुट लगाउने क्षेत्रफल र उत्पादन घट्दै गएकोले मिलहरूले ६० प्रतिशत जुट भारत र बङ्गलादेशबाट आयात गरी धागो, सुतली, बोरा र 'हेसियन' भनिने बोराजस्तै कपडा उत्पादन गर्ने गरेका छन् । दैनिक कूल २७५ टन प्रशोधन क्षमता भएका नेपालका जुट उद्योगहरूले सरदर ७४ प्रतिशत क्षमता मात्र उपभोग गर्ने गरेको जुट मिल एसोसिएसनको तथ्याङ्कबाट देखिन्छ । सन् २००३/०४ मा नेपालबाट रु.१ अर्ब ८८ करोड २६ लाख बराबरको जुट उत्पादन भारत निकासी भएको थियो । ९५ प्रतिशत नेपाली जुट उत्पादनको बजार भारत नै हो । नेपालका प्रमुख शहरहरूमा भारतबाट पनि जुटका आकर्ष डिजाइनका तयारी पोशाक भित्रिन थालेका छन् ।

भारतमा नेपाली जुट उत्पादनको त्यति ठूलो बजार हुनु र भारतमा उत्पादित जुटका सामानहरू नेपालमा समेत खपत हुनथाल्नुले नेपालमा जुट विकासको सम्भावना पर्याप्त रहेको स्पष्ट हुन्छ । तर सम्बद्ध व्यवसायीहरू नेपालमा प्राविधिक जन शक्तिको अभाव भएको देखाउँछन् । तीन हजार जनालाई रोजगारी दिइरहेको अरिहन्त मल्टी फार्इवर्स लिमिटेडले माथिल्लो तहमा भारतीय प्राविधिकहरू राखेको छ ।

नेपाली जुट उद्योगहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो र बढी उत्पादन विविधीकरण गर्ने मिल पनि अरिहन्त मल्टी फार्इबर्स नै हो । आफ्नो छुट्टै उद्योगसँगै पाँचवर्षो लिजमा विराटनगर जुट मिल्स् र व्यवस्थापन करारमा रघुपति जुट मिल्स् सञ्चालन गरिरहेको अरिहन्तले धागो, सुतली, बोरा र हेसियनका अतिरिक्त लोभलाग्दा कार्पेटहरू उत्पादन गर्दछ । जुट अनुसन्धान कार्यक्रम, इटहरीले जुटबाट विभिन्न सजावटका वस्तु, जुत्ता, व्याग बनाउने तालिम दिने गरेको छ । तर पर््रदर्शनीमा मात्र सीमित प्रशिक्षार्थीले बनाएका वस्तुले बजार पाएका छैनन् ।

समस्या र समाधान
जुट विकासको मुख्य बाधक किसानहरूले पाउने न्यून मूल्य नै हो । मिलवालाहरू गुणस्तर अनुसार मूल्य दिने बताउँछन्, तर गुणस्तर कसरी बढाउने, मिलवाला वा सरकारी प्राविधिक कसैले सिकाएका छैनन् । किसानहरूलाई लगानी, प्रविधि, गोदाम, बजार र राम्रो मूल्यको व्यवस्था गर्न सके उनीहरूले राम्रो उत्पादन गर्न सक्ने देखिन्छ । सरकारले भारत, बङ्गलादेश लगेर नेपाली किसानहरूलाई देखाउने र सिकाउने तथा प्राविधिकहरू तयार पारी आफ्नो क्षेत्रमा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्नुपर्ने जुट किसानहरूको सुझाव छ ।

जुटजन्य उत्पादनका लागि आवश्यक अन्य कच्चापदार्थ, रसायन, मिलका पार्टपर्ुजा आदिको आयातमा १८ देखि ४० प्रतिशतसम्मको भन्सार महसुल -जुन बङ्गलादेशमा पाँच प्रतिशतको हाराहारीमा छ) का कारण मिल सञ्चालन गर्न कठिनाई भएको मिल एसोसिएसनको गुनासो छ । प्लाष्टिकको व्यापक प्रयोग, सरकारी कार्यालयहरूमा समेत सिन्थेटिक कार्पेटको प्रचलन र भारतीय बजारको प्रतिस्पर्धी मूल्यले गर्दा उत्पादकहरूलाई व्यवसाय धान्नै गाह्रो भएको हालै सम्पन्न जुटसम्बन्धी कार्यशालाका सहभागी उद्यमीहरूले व्यक्त गरेका थिए । भारतमा जस्तै सरकारी कार्यालयहरूमा जुटको कार्पेट प्रयोग अनिवार्य गर्ने, भारत सरकारको बोरा आपर्ूर्ति टेण्डरमा नेपाली जुट उद्योगले सहभागी हुन पाउनुपर्ने र जुट उत्पादनको विविधीकरणमा जोड दिनुपर्ने उनीहरूको आग्रह छ । उद्योगपति दिवाकर गोल्छा विश्व व्यापार सङ्गठनको पर्रि्रेक्ष्यमा नेपालले भारत र बङ्गलादेश जस्ता अग्रणी मुलुकसँग सहकार्य गरी मागको आधारमा उत्पादन विविधीकरण र विश्व बजारमा प्रवेश गर्नुपर्ने बताउँछन् ।

भारत र बङ्गलादेशले जुट उत्पादनमा प्रगति गर्नुमा त्यहाँका सरकारले पुर्‍याउने सहयोगको ठूलो भूमिका छ । जुटको उत्पादन र खपत बढाउन भारतले यो वर्षभारु १८ करोड छुट्याएर जुट सेवा केन्द्र, कच्चापदार्थ आपर्ूर्ति ब्याङ्क योजना, बजार विकास तथा निर्यात पर््रवर्द्धन, मेसिन तथा प्लान्टको लागतमा सहुलियत जस्ता सुविधा उपलब्ध गराएको छ । बङ्गलादेशमा सरकारले निर्यात गरिने बस्तुको प्याकेजिङमा प्रयोग हुने जुटका व्याग, कपडा आदिमा कर छुट, विदेशमा जुटका सामानहरूको पर््रदर्शनी र तिनको प्रयोगका फाइदाबारे प्रचार-प्रसारजस्ता कदम चालेको छ ।

• तुलसी गौतम