रिपोर्ट - पदक-विभूषण

राजाद्वारा, राजाका मान्छेलाई

कसैले पाएको पदक वा विभूषणलाई उसले देशप्रति गरेको योगदानको मापन भनेर मान्ने हो भने मुख्यसचिव विमल कोइराला भन्दा राजाका ज्वाइँ राजबहादुर सिंह र छोरी प्रेरणाको योगदान 'उल्लेखनीय' रहेको मान्नुपर्ने हुन्छ ।

• किरण नेपाल

मीन बज्राचार्य

लोकेन्द्रबहादुर चन्द, कीर्तिनिधि बिष्ट र मरिचमान सिंहः राजनीतिज्ञका नाउँमा यस्ताले मात्र पाएका छन् मानपदवीः

पाटन औद्योगिक क्षेत्रभित्रको घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयमा यतिखेर 'नेपाल तारा' बनाउने काम धमाधम भइरहेको छ । पुराना कारिगरहरू नभएकोले नयाँ कारिगरहरूलाई यो विभूषण बनाउन निक्कै हम्मे परिरहेको छ । त्यसो त उनीहरू वर्षरि नै कुनै न कुनै विभूषण बनाउने काम गरिरहन्छन् । एक कारिगर भन्छन्, "बनाउन गाह्रो हुने नेपाल तारा होस् वा सजिलो गोदबा, हाम्रा लागि वर्षरिको मेलो यही हो ।" उनका भनाइमा, "गोदबा त वर्षरि नै बनिरहन्छ ।" अलङ्कार तथा विभूषण बनाउने काममा यस कारखानामा ३५ कारिगरहरूसहित करीब ५० को सङ्ख्यामा जनशक्ति कार्यरत छ ।

'शान्ति सुव्यवस्था कायम गराउने सिलसिलामा विशेष योगदान पुर्‍याउने' सेना, प्रहरी, निजामती कर्मचारी र र्सवसाधारण गरी १ हजार २ सय ८३ जनाले यही १७ भदौमा राजाबाट विभूषण -पदक) पाउँदैछन् । १ वैशाख २०६२ मा घोषणा गरिएका यी पदक वितरणपछि मात्रै राजाको ५९ औँ जन्मोत्सवको अवसर पारेर २३ असारमा घोषणा गरिएका करीब ४ हजार ५ सय पदक वितरणको अर्को कार्यक्रम तय गरिनेछ । विभूषण, मानपदवी, अलङ्कार जे जे भनिए पनि र्सवसाधारणले त्यसलाई 'पदक' भनेर चिन्ने गरेका छन् ।

अहिले नेपालमा ११ वटा विभूषण -तिनको ३५ श्रेणी हुन्छ, जस्तो कि गोरखा दक्षिण बाहु प्रथमदेखि पाँचौँसम्म) छन् । ८ पुस २०४८ मा जारी विभूषण नियमावलीले ९ वटा मानपदवीहरूको व्यवस्था गरेकोमा १९ जेठ २०५८ मा राजा वीरेन्द्रको वंश-विनास भएपछि दर्ुइ वटा मानपदवी- वीरेन्द्रमाला र वीरेन्द्र प्रजातन्त्र भास्कर थपिएका हुन् ।

नचिनिएका 'योग्य'हरू
दरबारले प्रत्येक वर्षपदक, विभूषण दिएर सम्मान गर्नेहरूको नाम सुन्नासाथ प्रश्न उठ्छ, यिनले राष्ट्रिय जीवनमा के योगदान गरे - यस्तो प्रश्न अरू चर्कोसँग उठेको छ । 'राष्ट्रिय जीवनको कुनै पक्षमा प्रशंसनीय काम गर्ने' नेपालीलाई दिइने गोरखा दक्षिण बाहु (प्रथम) २३ असारमा राजाका ज्वाइँ राजबहादुर सिंह र तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश हर्रि्रसाद शर्मालाई दिइएको छ । उनीहरूले 'के-कस्तो प्रशंसनीय काम गरेबापत' सो पदकबाट सम्मानित हुने अवसर पाएका हुन् - यस्ता प्रश्नको जवाफ दरबारले कहिल्यै दिँदैन र त्यसो गर्न बाध्य पनि छैन । अधिराजकुमारी प्रेरणा र रुम्जाटार ओखलढुङ्गाका नवराज गुरुङलाई 'राष्ट्रसेवामा उल्लेखनीय योगदान गर्ने' नेपालीलाई दिइने त्रिशक्तिपट्टद्वारा सम्मानित गरिएको छ । राजाकी छोरी हुनुबाहेक अधिराजकुमारी प्रेरणाको र पञ्चायतकालीन अञ्चलाधीश गुरुङको त्यसरी विभूषित हुने अरू कुनै योग्यता देखिँदैन । जबकि वर्तमान प्रधानन्यायाधीश दिलीपकुमार पौडेल र मुख्य सचिव विमलप्रसाद कोइरालालाई मर्यादाक्रममा तल्लो -गोदबा दोस्रा) पदक दिइएको छ । यसको स्वाभाविक अर्थ पौडेल र कोइरालाको भन्दा राजाका ज्वाइँ राजबहादुर सिंह, अधिराजकुरमारी प्रेरणाको योगदान 'उल्लेखनीय' रहेको भन्ने निस्कन्छ । तर त्यस्तो मान्न कुनै नेपाली पनि तयार भेटिँदैनन्  । परिणामतः राष्ट्र वा राजाले दिने पदक-विभूषणले आफ्नो आदर-इज्जत र आकर्षा गुमाउँदै गएका छन् ।

यस वर्षपत्रकारका नाममा सम्मानित हुने ४० मध्ये अधिकांश व्यक्ति मूलधारको पत्रकारितामा कहिल्यै नसुनिएका नाम छन् । दरबारले 'मुलुकका लागि प्रशंसनीय काम गरेको' भनी गोदबा चौथोद्वारा विभूषित समाज कल्याण परिषदका वकिल देवेन्द्रराज शर्मालाई भर्खरै मात्र समाज कल्याण मन्त्रालयले सेवाबाट हटाएको छ । नाम उल्लेख नगर्ने शर्तमा सरकारका एक उच्चअधिकारी भन्छन्, "पञ्चायतमा होस् वा प्रजातन्त्रमा, विभूषणलाई सम्मान भन्दा पनि दरबारका आफन्त बढाउने अस्त्रका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ ।"

चाकडी जत्ति, पदक उत्ति
के कस्तो काम गर्ने कसलाई कुन विभूषण दिने भन्ने व्यवस्था विभूषण नियमावली २०४८ ले गरेको छ । नियमावली अनुसार 'मुलुकका लागि उत्कृष्ट योगदान गर्ने, राष्ट्रको प्रतिष्ठा बढाउने, राज्यको रक्षार्थ सराहनीय काम गर्ने, राष्ट्रसेवामा उत्कृष्ट/उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने, राष्ट्रिय जीवनको कुनै पक्षमा प्रशंसनीय काम गर्ने' व्यक्ति यस्तो मानसम्मानको हकदार मानिने देखिन्छ । त्यस्तै मुलुकको हितमा काम गर्ने विदेशीहरूलाई पनि यस्ता पदकहरूबाट सम्मान गर्न सकिने व्यवस्था नियमावलीमा छ । सम्मानित व्यक्तिलाई विभूषणसँगै दिइने 'शाही अधिपत्र'मा उसलाई किन सो पदक दिइएको हो भन्ने खुलाइएको हुन्छ ।

तर व्यवहारमा नियमावलीको कुनै अर्थ छैन । नागरिक निकाय, गृहमन्त्रालयमा विभूषण शाखा भए पनि यो शाखा दरबारले भनेको व्यक्तिको विवरण सङ्कलन गर्ने, कतिपय अवस्थामा घरमा पदक पुर्‍याउने, उसले मागेको जानकारी दिने काम गरेर बस्न विवश छ । पर्ूव गृहमन्त्री गोविन्दराज जोशी स्वीकार गर्छन्, "सबै मन्त्रालयबाट आएका नामावली र समाजका लब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तिको नाम सिफारिस समितिमा पेश गर्ने काम मात्रै गर्छ गृहमन्त्रालयले ।"

प्रजातान्त्रिक कालमा कुनै पनि दल वा सरकारले पदक, मान-सम्मानको सही व्यवस्थापन गर्नेतर्फध्यान दिएनन् । नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को धारा १२३ मा 'श्री ५ बाट राज्यका तर्फाट दिइने उपाधि, सम्मान र विभूषणहरू प्रदान हुनेछन्' भन्ने उल्लेख हुनुलाई दलहरूले 'राजाकै काम' का रूपमा बुझे । फलतः प्रजातान्त्रिक कालमा पनि विभूषण वितरणमा सधैँ दरबारको हालिमुहाली रहृयो । देशको तर्फाट दिइने मानसम्मानको यो अवसरलाई उसले आफ्ना र्समर्थक बढाउने काममा प्रयोग गरिरहृयो । शाही नेपाली सेनाका पर्ूव बिगे्रडियर जनरल तथा कानुनविद् दीप्तप्रकाश शाह भन्छन्, "नियमावलीको कुनै अर्थ छैन । व्यवहारमा पदक वितरण प्रणाली राजाको स्वविवेकमा हुन्छ र चाकडी गर्नेले उपल्लो र दह्रो पदक पाउँछन्  ।"

हुन पनि २०४९ सालमा सेनामा भर्ना भएर तालिम पूरा गर्न नसकेपछि बाहिरिएका वर्तमान स्वास्थ्य सहायक मन्त्री निक्ष शम्शेर राणाले गोदबा चौथो पाएका छन् । केही वर्षेखि राजा र दरबारको पक्षमा सडकमा जुलुश निकालेर चर्चित भएका राणाको योगदान यति 'उच्च' मानिनुमा देख्न सकिने अरू कुनै कारण छैन । नियमावलीले मानपदवी, विभूषणहरू तथा पदकहरू पाउन मापदण्ड तोके पनि व्यवहारमा त्यसको पालना कहिल्यै पनि भएको पाइँदैन  । -हे.बक्स)

प्रधानमन्त्री अध्यक्ष हुने विभूषण सिफारिस समितिले चयन गरेका व्यक्तिहरूलाई श्री ५ बाट प्रत्येक वर्षसम्मानित गर्ने कुरा नियमावलीमा उल्लेख छ । यसरी पदक वितरणमा नागरिक प्रशासन संलग्न भएको देखिएपनि व्यवहारमा समितिले सिफारिस गरेका व्यक्तिले नै पदक पाउँछन् भन्ने छैन । सिफारिस समितिका एक सदस्यको भनाइमा, यो वर्षपदक पाउने 'लिष्ट'मा नाम भएर पनि गृह, सञ्चार, कानुन, अर्थ र रक्षा सचिवलगायत करीब एक दर्जन वरिष्ठ निजामती कर्मचारीहरूको नाम दरबारले अन्तिम अवस्थामा गएर काटेको थियो ।
उद्योग, बाणिज्य तथा आपर्ूर्ति मन्त्रालयअर्न्तर्गत रहेपनि अलङ्कार र विभूषणहरू बनाउने पाटन औद्योगिक क्षेत्रस्थित घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयको कारखाना राजकीय सम्पत्ति कोषको निर्देशनमा चल्ने गर्छ । त्यसैले त्यो कारखानामा छिर्न सजिलो छैन । भवनमा प्रवेश गरिसकेपछि पनि तीन वटा ढोका नाघेर मात्र पुग्न सकिने कारखानाका प्रत्येक ढोकामा 'अनुमति बिना प्रवेश निषेध' सूचना टाँसिएका छन् ।

प्रत्येक पदकमा के कति धातु, हीरा, जवाहरातहरू प्रयोग गर्ने भन्ने निर्ण्र्ाादरबारको राजकीय सम्पत्ति कोषले गर्छ । जस्तो १०० ग्राम सुन, १०० ग्राम चाँदी र ६० वटा हीरासहित वीरेन्द्रमाला बन्छ भने गोदबा पाँचौँमा ३० ग्राम चाँदी मात्र हुन्छ । पदक बनाउँदा पर्ने श्रम अनुसार त्यसको निर्माण लागत -ज्याला) तय गर्ने गरिन्छ । जस्तो त्रिशक्तिपट्ट पहिलो बनाउँदा ज्याला मात्रै झण्डै रु.५ हजार पर्छ भने यसकै पाँचौँ श्रेणी बनाउँदा करीब रु.६ सय मात्रै पर्न आउँछ । सम्मानित व्यक्तिले विभूषणसँगै पृथुलाधीश वा राजाले तोकेको व्यक्तिको हस्ताक्षरसहितको 'शाही अधिपत्र' प्राप्त गर्छ । १९ जेठ २०५८ पछि यस्तो सम्मान पाउनेहरूलाई रानीको हस्ताक्षरसहितको 'शाही अधिपत्र' दिने गरिएको छ ।

यसरी जथाभावी वितरण गरिने पदकले देश र समाजप्रति योगदान गरेको जनिने नभई कता कता अपमानित महसूस गर्नु परेर होला, पदक लिन्न भन्नेहरू पनि देखिन थालेका छन् । गएको वर्षसमय साप्ताहिक का सम्पादक युवराज घिमिरेले 'आफूले पदक पाउनयोग्य कुनै काम नगरेको' भनेर गोदबा चौथो अस्वीकार गरेका थिए । पञ्चायत कालमा गोदबाका लागि सिफारिस गरिएका शङ्करदेव कलेजका संस्थापक शङ्करदेव पन्तले 'आफैँ विभूषित भएका कारण कसैले विभूषण दिइरहनु नपर्ने' भन्ने जवाफ तत्कालीन सत्तालाई दिएका थिए ।

व्यक्तिगत सन्तुष्टिबाहेक पदकले पदक पाउनेहरूलाई सामाजिक मानसम्मान पनि दिन छोडेको छ । दरबार र सरकारको जागिरमा रहेकाहरू बाहेक अरूले त पदकप्रति चासो पनि राखेको पाइँदैन । पदक पाउने सेना, प्रहरीहरूले पुरस्कारसँगै पदक अनुसार आफ्नो 'करिअर'को बढोत्तरीका लागि कार्यकुशलता अङ्क समेत पाउँछन् भने निजामती कर्मचारीहरूले अवकाशपछि एकमुष्ट उपदान पाउँछन् । यता आएर, हैसियत नभएका व्यापारी तथा अन्य विभिन्न धन्दा गर्नेहरूले पदक पाएपछि थुप्रै पैसा खर्च गरी अखबारमा विज्ञापन छपाउने लहर नै आएको छ । समाजमा बद्नामी कमाएकाहरूले त राजाले दिएको पदकमार्फ् आफूलाई चोखो र महान् देखाउन कैयौँ लाखौँसम्म खर्च गर्ने गरेको पाइएको छ ।