पुस्तक परिचय

गाथा र व्यथा

किताबः गोर्खाभर्तीः कथा-व्यथा र आन्दोलन
लेखकः डा. सुरेन्द्र के.सी.
प्रकाशकः सविता प्रकाशन, ताप्लेजुङ्ग, २०६२
पृष्ठः ७४३±, मूल्यः रु. १०००

इतिहासका प्राध्यापक डा. सुरेन्द्र के.सी.ले आफ्नो नवीनतम पुस्तक गोर्खाभर्तीः कथा-व्यथा र आन्दोलन मा गोर्खाली-गाथा र व्यथाका दुबै पाटालाई सँगसँगै कोट्याउने प्रयास गरेका छन् । र, त्यसैमा गाँसेका छन् - बेलायती सेनाको ब्रिगेड अफ गोर्खाजसम्बद्ध गोर्खा सैनिकले बेलायती समकक्षी सरह मर्यादा र सुविधा पाउनुपर्ने मागसहित भूपू सैनिकहरूबाट चलाइएको आन्दोलनको प्रसङ्गलाई  । सात खण्डको यो बृहत् पुस्तकले नेपालको सैन्यभर्ती परम्पराको प्रारम्भदेखि उत्कर्षम्मका थुप्रै अध्यायलाई एकसाथ जोड्ने कोशिश गरेको छ ।

प्रारम्भिक खण्डहरू इतिहास-केन्द्रित, रोचक र जानकारीमूलक पनि छन् । यी खण्डहरूले इतिहासमा ओझेलमै रहेका गोर्खा सैनिकसम्बद्ध धेरै पक्षहरूको उद्घाटन गरेका छन् । अङ्ग्रेज अधिकारीहरूले भगौडा नेपाली सैनिकहरूलाई फकाउँदै गोर्खा बटालियनको बीजारोपण गरेको, प्रारम्भमा उनीहरूलाई डाकाविरुद्ध प्रयोग गरिएको, गुरुङ र मगरहरूको शौर्यबाट प्रभावित अङ्ग्रेजहरूले शुरुमा पर्ूर्वेली र्राईलिम्बूहरूलाई सेनामा लिन अनिच्छा देखाएको, ब्रिटिस-भारतीय सेनामा भर्ती हुने गोर्खालीहरूको संख्या अर्ढाई लाखसम्म पुगेको जस्ता तथ्यहरूसँगै सन् १९४७ को नेपाल-बेलायत-भारत त्रिपक्षीय सम्झौताको पृष्ठभूमि र विशेषतासम्मका प्रसङ्गहरूको रोचक विश्लेषण छ पुस्तकमा । गोर्खाली सेनाले इतिहासमा कहाँ, कस्तो दायित्व पाए; कहाँ, कति सम्मान र अपमान पाए लगायतका कुराहरूको पनि लेखकले चाखलाग्दो संयोजन गरेका छन् ।

खण्ड पाँचपछाडि भने पुस्तक बहकिएको छ । पाठकले पटक-पटक लेखकीय आग्रहको अनुुभूति गर्न सक्छन् । भूपू गोर्खाका समस्या र गोर्खा भूतपर्ूव सैनिक संघ -गेसो) को आन्दोलनको चर्चा गरिएका पृष्ठहरूमा निष्पक्ष समीक्षाको सट्टा 'गेसो' र त्यो संस्थासम्बद्ध व्यक्तिहरूको प्रशस्ति अनि गेसोबाहिर बसेर समानताका निम्ति कूटनीतिक आदि आफ्नै खाले प्रयास गरिरहेका व्यक्ति/संस्थाहरूको तेजोवध गर्ने माध्यम बनेका/बनाइएका छन् लेखक । गेसो नेतृत्वले जे चाहृयो, लेखकले त्यही लेखेको र गेसोले देखाएका पर्ूवाग्रहहरूलाई सही, समयानुकूल भनेर पुष्टि गर्न खोजेको स्पष्ट अनुभव गर्न सकिन्छ । भूपू सैनिकहरूको आन्दोलनभित्रका विवाद, विसंगति, तिनका प्रकृति र प्रवृत्ति अनि कमीकमजोरीको समीक्षा गर्ने प्रयासमा भने लेखक केही निर्भिक लाग्छन् । तर, व्यक्तिविशेषमाथिका आक्षेप र दर्ुभावनायुक्त अभिव्यक्तिहरूले लेखकीय इमान्दारीमाथि पटक-पटक प्रश्न जन्माउछन् । र, पढ्नासाथ कतै यो पुस्तकले भूपू सैनिकहरूबीचको विभाजनलाई अझ चौडा बनाउने त हैन, त्यसनिम्ति इतिहासका एकजना अध्येता 'प्रा.डा.' लाई प्रयोग त गरिएन जस्ता प्रश्नले पिरोल्न थाल्छन् ।

यद्यपि, अनुसन्धानमूलक सामग्री र विभिन्न दस्तावेजहरूले पुस्तकको तौल बढाएका छन् । परिशिष्टमा भएका अभिलेखहरू पनि वजनदार र सङ्ग्रहणीय छन् । गेसो आन्दोलनको समीक्षाका क्रममा लेखक निष्पक्ष र वस्तुगत हुनसकेको भए यो मोटो पुस्तकको महत्त्व नै अर्कै हुनेथियो ।

• पेशल

पत्रकारिताको अर्को किताब

किताबः पत्रकारिता डट खोज
लेखकः कपिल काफ्ले
प्रकाशकः अनिल पाण्डे, क्यालिफोर्निया -अमेरिका), २०६२
पृष्ठः ३८८, मूल्यः रु.२५०

पत्रकारिता र आमसञ्चार विषयमा एउटा न एउटा किताब ननिस्केको कुनै महिना नहोला । यो शृङ्खलामा पत्रकार कपिल काफ्लेको किताब पनि थपिएको छ पत्रकारिता डट खोज । 'पत्रकारिताका विद्यार्थीदेखि कार्यशील पत्रकारसम्मलाई काम लाग्ने' भनिएको यो किताब लेखकको आफ्नो अनुभव र विभिन्न सर्न्दर्भ सामग्री समावेश गरेर तयार पारिएको देखिन्छ ।

किताब लेखिसकेपछि पाठकहरूलाई उपयोगी कुरा दिने प्रयास हरेक लेखकको हुन्छ, जसमा काफ्ले सफल नै छन् । तर पनि पाठ्यपुस्तक जस्तो लाग्ने उनको किताबको संरचना त्यति स्पष्ट नभएकाले पढ्दै जाँदा अनेकन अन्योल र अस्पष्टता भेटिन्छन् । समस्या किताबको विषयवस्तु र सामग्री झल्काउने भन्दा पनि अलि अस्वाभाविक लाग्ने नाउँबाटै शुरु हुन्छ, जसले किताब सामान्य पत्रकारिताबारे हो वा खोज पत्रकारिता, स्पष्ट गर्दैन  । पत्रकारिताबारे हो भने धेरै कुरा पुगेको छैन, खोज पत्रकारितामा पनि पर्याप्त मात्रामा केन्द्रित पाइँदैन ।

किताबको एउटा राम्रो पक्ष कतिपय अङ्ग्रेजी शब्दावलीलाई नेपाली बनाउन खोज्नु देखिन्छ । जस्तै, 'प्रोएक्टिभ जर्नालिज्म' लाई 'पहल पत्रकारिता' । तर कतै फेरि 'फिडब्याक' लाई 'पृष्ठपोषण', 'फिचर'लाई 'रुपक', 'प्रुफरिडर'लाई 'रुजुकार' र 'बाइलाइन' लाई 'लेखक श्रेय' भनेर झन् नबुझनिे र असहज पारिएको छ । अर्कोतिर नेपालीमै सजिलोसँग भन्न सकिने 'समाचार सङ्कलन र लेखन' लाई कतैकतै 'रिपोर्टिङ' भनिएको पाइन्छ । प्रसारण पत्रकारितालाई अङ्ग्रेजीमा 'साउण्ड जर्नालिज्म' लेखेर किन हो र्सवत्र प्रचलित 'ब्रोडकाष्ट जर्नालिज्म' लाई अस्वीकार गरिएको छ ।

किताबमा लेखिएझैँ; व्यक्तिगत, सामूहिक र पारिवारिक कुराकानी, फोनवार्ता, भेला, बैठक, चिठ्ठीपत्र, प्रतिवेदन, फ्याक्स, टेल्रि्राम, इमेल, पर्चा-सूचना, सबै किसिमका छापासामग्री आदि सम्पर्ूण्ा सञ्चार क्रियाकलापलाई 'आमसञ्चार' को रूपमा लिन सकिँदैन । छापामाध्यमलाई 'मुखपत्र' भने झैँ प्रसारणमाध्यमलाई 'मुखध्वनि' भन्न सुहाउँदैन । प्रसारणमाध्यमलाई 'छापाभन्दा जेठो' भनेर कटुवाल कराउने प्रचलन, श्रुति-स्मृतिका आधारमा लेखिएका प्राचीन ग्रन्थहरूको उदाहरण पनि सुहाउँदो देखिँदैन ।

किताबमा कुनै विषयको लामो विवरण पाइन्छ भने कुनै-कुनैको अत्यन्त थोरै । 'औपचारिक समाचारलेखन' मा समाचारको प्रारम्भ र पेटबोलीका बारेमा उदाहरणसहित राम्रो व्याख्या विवरण छ, तर कम्तीमा तीन-चार पृष्ठ लेखिनुपर्ने समाचार चिन्ने आधार- समाचारका तत्वहरूबारे पाँच-सात हरफ मात्र लेखेर छाडिएको छ । किताबको विषयवस्तु, प्रसङ्ग र सर्न्दर्भसँग मेल नखाए पनि तथा मूलपाठमा उल्लेख नभए पनि देश-विदेशका सञ्चार तथा पत्रकारितासम्बन्धी नीति, कानून, आचारसंहिता र अरू दस्तावेज, अन्यत्र छापिएका वा स्रोतबाट आएका विवरणहरू पूरै छापेर मोटा किताब निकाल्नु पत्रकारिताका प्रायः नेपाली लेखक-प्रकाशकहरूको साझा रोग नै भएको छ र त्यसबाट पत्रकारिता डट खोज पनि मुक्त छैन ।

• बद्री पौड्याल

बाजा-वृत्तान्त

किताबः नेपाली लोकबाजा
लेखकः रामप्रसाद कँडेल
प्रकाशकः नेपाली लोकबाजा सङ्ग्रहालय, काठमाडौं, २०६१
पृष्ठः १९१±, मूल्यः रु. ३००

बाजालाई सभ्यताको साङ्गीतिक अभिव्यक्ति मानिन्छ । भनिन्छ, लोकबाजा पनि समाजको प्रतिविम्ब हो र यसले सांस्कृतिक चेतनाको शंखनाद गर्छ । यस्तै पाइन्छ नेपाली समाजमा लोकबाजाको स्थान । यद्यपि कतिपय मौलिक, परम्परागत बाजाहरू आधुनिक बाजाहरूबाट विस्थापित हुन थालेका छन् । केही लोपोन्मुख पनि छन् । नेपाली साङ्गीतिक जागरणका अकाट्य प्रमाण मान्न सकिने यस्तै बाजाहरूको सङ्ग्रहमा जुटेका छन् रामप्रसाद कँडेल । र, उनले दर्ुलभ बाजाहरू सङ्कलन गर्दै तिनको चिनारी लिपिवद्ध गर्न थालेका छन् । प्रमाण हो - उनको पुस्तकाकार कृति नेपाली लोकबाजा, जहाँ ३७५ मौलिक लोकबाजाहरूको सचित्र वृत्तान्त पढ्न पाइन्छ ।

पुस्तकमा बाजाको वर्गीकरण, जातिगत लोकबाजा र तिनमा प्रयोग हुने रूख, वनस्पति, धातु, छाला, सिङ, हाड आदिका बारेमा संक्षिप्त जानकारीसमेत भेट्न सकिन्छ । लेखकले नेपाली वाद्य इतिहासको यथासंभव उत्खनन गर्ने प्रयास गरेका छन् । उनको निष्कर्षछ, "बाजा एक्लो हुँदैन । ऊसँग ताल, बोल, स्वर, रागरागिनी, गीत र नाचहरू पनि हुन्छन्  ।" लेखकको रुचि र किताब दुबैलाई सांस्कृतिक सम्पदाको अस्तित्व बचाउने एउटा प्रयास भन्न सकिन्छ ।

प्राप्त कृति

बेलायतमा भेटिएको नेपाल (यात्रा-संस्मरण) लेखकः डा. त्रिलोचन उप्रेती प्रकाशकः पैरवी प्रकाशन, काठमाडौँ, २०६२ पृष्ठः १४१, मूल्यः रु.१५०	अ जर्नी टु द सेल्फ (आत्मकथा, अङ्ग्रेजीमा) लेखिकाः लुना श्रेष्ठ ठाकुर प्रकाशकः अल्टिमेट मार्केटिङ प्रालि, काठमाडौं, सन् २००५ पृष्ठः १७९, मूल्यः रु. २५०
विविधा (कविता-सङ्ग्रह) कविः आत्माराम ओझा प्रकाशकः श्रीमती करुणादेवी ओझा र डा. हेमन्त ओझा महेन्द्रनगर, २०६१ पृष्ठः ५६, मूल्यः रु.५१	अतृप्त आकाश (एक्काइस कथाको सङ्ग्रह) कथाकारः साधना प्रतीक्षा प्रकाशकः साझा प्रकाशन २०६१ पृष्ठः १२०, मूल्यः रु.९१
गजलपथका यात्रीहरू (तीस गजलकारको साझा सङ्ग्रह) सम्पादकः बालकृष्ण थपलिया प्रकाशकः अभिव्यञ्जना साहित्य प्रतिष्ठान, चितवन, २०६१ पृष्ठः १८०, मूल्यः रु. १००	ग्रहणको मैनबत्ती (गीत-सङ्ग्रह) गीतकारः पुरुषोत्तम लामिछाने प्रकाशकः क्रिष्टोफर नोयल क्यारोल, आयरल्याण्ड, २०६१ पृष्ठः ९८, मूल्यः रु.७५
तुषारापात (१८ कथाहरूको-सङ्ग्रह) कथाकारः रीता ताम्राकार प्रकाशकः वाणी प्रकाशन, विराटनगर, २०६१ पृष्ठः १२०, मूल्यः रु.७५	छाङ्छाका प्रेम कविताहरू (कविता-सङ्ग्रह, अङ्ग्रेजी अनुवादसहित) कविः जय छाङ्छा प्रकाशकाः श्रीमती रत्ना र्राई काठमाडौँ, २०६२ पृष्ठः ७३, मूल्यः रु.३५
अक्सफोर्डतिरको घुमफिर (यात्रा संस्मरण) लेखकः डा. भीमप्रसाद सुवेदी प्रकाशकः देवराज अर्याल, काठमाडौँ, २०६२ पृष्ठः ८८, मूल्यः रु.१५०	पिंगला (उपन्यास) उपन्यासकारः पुण्यप्रसाद प्रर्साईं प्रकाशकः डीकुरा प्रकाशन काठमाडौँ, २०६२ पृष्ठः १२८, मूल्यः रु.५०
निभाः (कविता सङ्ग्रह, नेवाः भाषामा) कविः विद्याबहादुर बज्राचार्य प्रकाशकः बज्र शिक्षण सेवा काठमाडौँ, २०६१ पृष्ठः ७७, मूल्यः रु.८०	अवरुद्ध गलाहरू (संयुक्त गजल-सङ्ग्रह) गजलकारः प्रभाती किरण, रुपक वनवासी, बालकृष्ण रेग्मी, 'निर्जन' मनोज र लक्ष्मण गगन प्रकाशकः बसुन्धरा-मान प्रज्ञा प्रतिष्ठान, काठमाडौँ, २०६१ पृष्ठः ९५, मूल्यः रु.५०
प्रिन्सिपल्स् अफ हस्पिटल म्यानेजमेन्ट (अस्पताल व्यवस्थापनका सिद्धान्त) लेखकः बच्चुकैलाश कैनी प्रकाशकः मकालु बुक्स् एण्ड स्टेशनर्स, काठमाडौँ, २००५ पृष्ठः ५००, मूल्यः रु.४५०	वेदान्तर्-दर्शनसार (हिन्दु दर्शन र वेदान्तको व्याख्या) व्याख्याकारः अर्जुनदेव पन्त प्रकाशकः रत्न पुस्तक भण्डारकाठमाडौँ, २०६२ पृष्ठः १७७±, मूल्यः रु.१२५
जीवित देवी कुमारीः कथा र वास्तविकता (कुमारीप्रथाको चिरफार) अनुसन्धाता/प्रकाशकः सृजना श्रेष्ठ, काठमाडौं, २०६१ पृष्ठः ८५±, मूल्यः रु.१२५	रूक्मी दिदी (कथा-सँगालो) कथाकारः रामप्रसाद पन्त प्रकाशकः दायित्व वाङ्मय प्रतिष्ठान, काठमाडौँ, २०६१ पृष्ठः १२०, मूल्यः रु.१००
रत्नदेव शर्माका कृतिहरू (प्रयोगात्मक कविता, खण्डकाव्य सङ्ग्रह) सम्पादकः माधव लम्साल प्रकाशकः प्रकाश पौडेल, २०६२ पृष्ठः २४७±, मूल्यः रु.२५०	लिम्बू हिज्जे शब्दकोश (नेपाली-अङ्ग्रेजी अर्थसहित लिम्बू भाषाको संक्षिप्त शब्दकोश) कोशकारः दिलेन्द्र सुब्बा प्रकाशकः लिम्बू साहित्य विकास संस्था, काठमाडौँ, सन् २००५ पृष्ठः १२७±, मूल्यः रु.१००