dx]Gb| kL= nfdf

;]/f]km]/f]

nf} x} labf Û

…;]/f]km]/f]Ú sf] of] !)) cf}F v08 hfkfgsf] lxtf]T;fjf;L ljZjljBfnodf a;]/ n]lv/x]5' . ljZjdf 5l/Psf tLg s/f]8 eGbf a9L g]kfnLefifLx¿ ;a}n] lxdfn va/klqsf k9]sf geP klg b]v]sf jf ;'g]sf t cjZo xf]nfg\ . clxn];Dd of] klqsf gk9]sf, gb]v]sf jf o;af/] g;'g]sfx¿n] klg lgZro g} of] Pp6f ;an, ;/n / ;hu klqsf Ps g Ps lbg cfkm"cl3 kfpg] g} 5g\ eGg] cfzf /fVb} of] clGtd :tDe n]Vb}5' .

!# clk|n @))) df æuf]vf{Nof08 stflt/ <Æ zLif{s;Fu} …;]/f]km]/f]Ú z'? u/]kl5 ;dfh, /fi6« / ljZjn] w]/} |ult–cwf]ult–lx+;f–kl/jt{g b]Vof] . o:t} s'/fx¿nfO{ ljifoj:t' agfO{ ;f9] rf/ jif{ …;]/f]km]/f]Ú n]v]F . w]/} j6f k':ts / b]z, ljb]zsf hg{n–cvaf/–klqsfx¿df n]vx¿ n]Vt} cfPsf] eP tfklg, Pp6f :t/Lo /fli6«o klqsfdf lgoldt :tDe n]Vg' d]/f] lglDt ufx|} sfd lyof] . slxn]sfxLF …of]kfln t vfnL hfcf];\ xf]Ú eGg] l:yltdf klg k'Uy]F . t/ cfˆg} k|lta4tf, afWotf / rfvn] km]l/ n]Vg a:y]F . lxdfn va/klqsf n] d}n] w]/} ;dob]lv eGg vf]h]sf s'/fx¿nfO{ :ki6 ¿kdf cl3 /fVg Pp6f ;Unf] :yfg lbof] .

;a} y/L–:t/–7fpFsf kf7sx¿n] of] klqsf k9\g] x'gfn] …;]/f]km]/f]Ú df af}l4s, /fhgLlts, ;fdflhs, ;f+:s[lts, ;flxlTos ljifoj:t' g} ;d]6\g] k|of; u/]F . efiff klg afFrf];\, a'´g klg ufx|f] gk/f];\ eGg] clek|fon] sYo efiff g} rnfPF . kf7sju{n] klg dg} vf]n]/ ;of}Fsf] ;ª\Vofdf O{d]n / kqåf/f cfˆgf k|ltlqmofx¿ hgfP . cd]l/sf / rLgb]lv lnP/, Onfd / v/;fª;Dd, Po/xf]:6]hb]lv lnP/ 8fS6/, /fhgLlts g]tfb]lv ;u/dfyf r9\g] el/of;d]tn] lr7L k7fP . sltn] c;xdlt hgfP, sltn] :ofjf;L lbP, sltn] cZnLn ufnL / xftn] sf]/]sf] lrq agfP/ lj/f]w hgfP . sltn] n]v k9L cfkm" /f]Psf] s'/f] atfP eg], sltn] dl;t ljjfx ug]{ k|:tfj ;d]t k7fP / sltn] Joª\Uosf] /;kfg c¿n] klg u/f];\ egL kmf]6f]skL u/L …;]/f]km]/f]Ú ljt/0f u/] . lgoldt :tDesf lgoldt kf7s g} x'Fbf/x]5g\ Û b'O{ cÍdf n]v gn]Vbf lsg To:tf] eof] eGg] k|Zg cfof] .

w]/}n] d g]kfns} g]kfnL eG7fg]sf /x]5g\ . t/ ef/tLo g]kfnLsf ;d:ofaf/] 3f]l/P/ n]v]sf] n]v k9]kl5 km]l/ …s:tf] g]kfnL xf] tkfO{+ <Ú egL nfdf k|Zg cfpg yfn] . …;]/f]km]/f]Ú sf slt j6f n]vx¿df d}n] rfx]sf] s'/f] klg x'g uof] . æ;flxTo / ahf/ Joj:yfÆ, æclk|msfsf] P8\; g]kfnLsf] /S;LÆ, æk'/:sf/} k'/:sf/Æ, æ;+:s[ltnfO{ s]nfP/ x]bf{Æ, æslt n'l6g] oL kxf8x¿ <Æ cflb n]vx¿n] s}of}FnfO{ ‰S‰Sofof] . o:tf ljifodf c¿ w]/}n] n]vx¿ n]vL Pp6f gofF lbzftkm{sf] ts{ z'? u/] . To;n] 7"nf] cfTd;Gt'li6 Nofof] dleqsf] hftLo kz'df .

ædfcf]jfbLx¿ gr's"g\Æ n]Vbf w]/}n] …ltdL slxn] dfcf]jfbL eof} <Ú egL k|Zg u/] . km]l/ æblIf0f Pl;ofsf lez'leozx¿Æ df PstGqL zf;sx¿sf] lvNnL p8fpFbf g]kfn–ef]6fªsf /fhfnfO{ gfË} agfOlbof} eg]/ :ofjf;L klg sltn] k7fP . ækf}cf klg d/]5Æ, æa'n]6 6«]gdf /f]O/Xof}FÆ / æu'dfpFb}5' u'?x¿Æ k9]kl5 …slt lbg;Dd xfdL klg /f]O{ g} /Xof}FÚ eg]/ k|ltlqmofx¿ k7fP . ægLltljxLg l;dfgfx¿Æ, æs;sf] 3f]8f xf]– u|]6/ g]kfnÆ, æpu|jfbL wkfPkl5sf] ef]6fªÆ / æe'6fgL z/0ffyL{ / s"6gLltÆ n]v]kl5 ef]6fª] /fhf–k|hf b'j}n] dnfO{ 6]8f] cfFvfn] x]g{ yfn] . t/ n]Vg}kg]{ s'/f lyP oL ;a}– lsgls w]/}n] ghfg]sf tyfslyt leqLof dfldnfx¿ lyP .

crDdsf] cg'ej lyof] of] . …;]/f]km]/f]Ú av]{‰/Lsf] v/Lh'sfh:t} 6fl;GYof] d;Fu . rf/ jif{;Dd lxdfn va/klqsf d;Fu;Fu} ;+;f/sf ljleGg 7fpFx¿ 8'Nof] . o;}n] slxn] OËNof08sf] ljN6g kfs{, AofÍssf] lk|G; Kofn]; xf]6n, lyDk"sf] s'Ëf5f]lnË u]:6xfp;, bfhL{lnªsf] ;ljgfh Sof;n, lscf]6f]sf] ls+usfs'hL dlGb/, sf7df8f}Fsf] uf]bfj/L l/h6{ t slxn] nfxf]/sf] Ujfnd08Laf6 …;]/f]km]/f]Ú n]v]/ k7fPF . o;}n] …;]/f]km]/f]Ú df æxfF;sf] Xofs'nfÆ, ærKkn safaÆ, æe6df; / sf]sÆ, ;a} ;a}sf] Xjf:; ;'uGw cfpF5 .
w]/} n]Vg'lyof], eGg'lyof] / l;Sg'lyof] . …;]/f]km]/f]Ú Pp6f k|efjzfnL dfWod eO;s]sf] lyof] . t/ c‰} n]Vg g;Sg] g} ePF, ;dosf] cefjn] . w]/} cGo k]zfut / ;fdflhs Jo:ttf, bfloTjn] r]lkPsf] o; l:yltdf c‰} yk Ps ;o …;]/f]km]/f]Ú n]V5' eGg] cfZjf;g lbg cfF6} cfPg .

lxtf]T;fjf;L ljZjljBfnodf lelhl6ª k|f]km];/ eP/ cfPsf] Ps dlxgfeGbf a9L eof] . w]/} n]Vg'lyof] hfkfgsf] g} af/]df klg . bz}F oxLF dgfPF Pp6f gf}nf] 9Ëdf . lrp/f, bxL / df;' lyPg Pp6f ;Unf] nA;6/, clnslt ;'zL / a|]8 vfof}F . /S;L lyPg, ;a}n] ;fs] lkP . 6Lsfsf] lbg oxfFsf] ;f]sf ljZjljBfnon] ef/tsf e"tk"j{ /fi6«klt s] cf/ gf/fo0fg\nfO{ 8S6/]6 pkflwn] ;Ddflgt u¥of] . To; ljz]if sfo{qmddf gf/fo0fg\n] olt j[4 cj:yfdf klg clnlvt efif0f lbP/ ;a}nfO{ d'Uw kf/] . gf/fo0fg\sL >LdtL piff gf/fo0fg\nfO{ klg dlxnf sn]hsf] pRr pkflwn] ;Ddflgt ul/of] .

gf/fo0fg\ /fi6«klt x'g'x'Fbf ;a}n] ef/tLo /fi6«klt ejgsf] km"n / au}Frfsf] ;hfj6af/] lgs} k|z+;gLo rrf{ uy]{ . To; sfo{qmddf gf/fo0fg\n] cfˆgL wd{kTgLn] s;/L hfkfgL km"n ;hfpg] k4lt …O{s]afgfÚ l;lsg\ / ljZjdf hxLF a;] klg km"n g} ;hfO/lxg\ eGg] s'/f] atfP . ;fFRr} g} hfkfgLx¿ ;hfj6 / ;f}Gbo{sf sL/f g} x'G5g\ . km"n ;hfpg' klg Psk|sf/sf] lrlsT;fsf] ¿kdf lnG5g\ . Hofbf sfd, ;f]r, lkmqmLn] dfgl;s kL8f ePsf dflg;x¿nfO{ km"n ;hfpg] >]0fLdf egf{ u/L dg g} dfw'o{do agfO{ b'?:t kfl/Psf s}og\ pbfx/0fx¿ lbO/xG5g\ . vfg]s'/f]b]lv 3/;Dd} olt ;hfPsf x'G5g\ ls logLx¿n] ;hfj6df w]/} ;do kmfN5g\ . elgG5, hfkfgLx¿n] cfFvfsf] lglDt vfG5, lrlgofFn] lha|f]sf] nflu -:jfbdf a9L hf]8 lbG5g\_ / blIf0f Pl;ofO{n] k]6sf] nflu -dfqfdf a9L hf]8 lbG5g\_ .

bz}Fsf] lbg g} 6f]Sof]b]lv cln 6f9f of]sf]xfdf zx/df ef/tLox¿n] ;b}j ælbjfnL O{g of]sf]xfdfÆ egL d]nf nufpF5g\ . d]nfdf ef/tLox¿eGbf a9L ;ª\Vofdf hfkfgLx¿ g} e]nf x'G5g\ . df;'–/f]6L–eft–bfn / ldNs 6L a]r]/ w]/}n] bz}F dgfpF5g\ . PsIf0f d]nf 3'dL of]sf]xfdf glhs}sf] rfOgf 6fpgdf e'6]sf] s6'; vfP/ of]sf]xfdf aGb/ufxdf /flvPsf] lxsfjfdf? hxfhleqsf] cfsif{s ;ª\u|xfno leq k;]F .

;g\ !(#) df hfkfgsf] lgkf]g o';]g sfo;f sDkgLn] of]sf]xfdf / cd]l/sL zx/ l;of6naLr rnfpg z'? u/]sf tLg j6f kfgLhxfh dWo]sf] lxsfjfdf? hxfh Tolta]nf ^% nfv %) xhf/ o]gdf agfOPsf] lyof] . o;} hxfhdf ;g\ !(#@ df rfnL{ Rofklng k|yd k6s hfkfg cfPsf lyP . bf];|f] ljZjo'4kl5 of] hxfh hfkfgLx¿nfO{ lzIff / k|lzIf0fsf lglDt cd]l/sf n}hfg / Nofpgdf k|of]u eof] . pQ/L k|zfGt dxf;fu/nfO{ nueu @#* km]/ nufPkl5 ;g\ !(^) df o; hxfhnfO{ k|bz{gsf nflu /flvof] . o; P]ltxfl;s hxfhleq lrqsnfb]lv hxfh agfpg] sf/vfgf ;d]tsf] hfgsf/L clt /f]rs9Ëdf k|bz{g ul/Psf] 5 .

g]kfnLx¿ w]/} 5g\ hfkfgdf . l;a'ofsf] …sflGtk'/Ú /]:6'/fFb]lv ;fOtfdfsf] ;–;fgf sf/vfgfx¿df s}og\ g]kfnLx¿ kfOG5g\ . u}/sfg"gL 9Ëdf hfkfg cfPsf sltko g]kfnLx¿ n'lsl5kL sfd u5{g\ . o:tf ljb]zL kqmg k'ln;n] /f]kf]+uL, lu+hf, Os]a's'/f] cflb 7fpFx¿df 5fkf dfl/g} /xG5 . l;Gh's' ahf/ Joj:yfn] lyr]sf] 6f]Sof] gu/sf] Pp6f eJo zx/ xf] . d]6«f] /]naf6 lgl:sgf;fy a;]/ ukm ug]{ / /ldtf x]g]{ Pp6f ;'Gb/ 7fpF sfljs'rf] xf] . ;fF‰sf] ;ft ah] eg] oxfF ;f/} eL8 x'G5 . rf/}lt/af6 cfPsf hfkfgL–ljb]zLx¿ oxfF cfO{ e]63f6 u5{g\ . ToxfF crfgs df]afOn kmf]gdf g]kfnLdf s'/f u/]sf] ;'g]F . s'/f ;s]kl5 Tof] dfG5] 5]j}df cfO{ cfˆgf] af]tn RofkL sfuh cf]5\ofOPsf] e'OFdf ndtGg ;'Tof] . b'O{ hgf hfkfgL h8\ofxfx¿n] p;nfO{ l‰HofP/ p7fP .

pgsf] gfd hut / 3/ wflbª lhNnf c/] Û s'/f sf]6\ofPF, ;do lyof] d;Fu klg . hfkfg cfPsf] P3f/ jif{ eP5, hfkfgL s'/f vn{Kk} vfPsf] /x]5 . hfkfgL :jf:gL / 5f]/Ln] Hofbf /S;L vfof] eg]/ tLg jif{cl3 5f]8]/ uPkl5 hutn] ult g} 5f8]5 . t/ o:tf] h8\ofFxfn] slt l56f] ;fyLx¿ e]§fPsf] < pm h:t} lkoSs8x¿ ;fyL klg . hut eg]kl5 logLx¿ dl/d]6\5g\ /] Û /S;L lsg]/ klg lbFbf/x]5g\ . hutn] Ps ‰'08 tGg]/L g]kfnL s]6fx¿nfO{ lha|f] nv{/fpFb} d;Fu kl/ro u/fP . logLx¿ ;a}nfO{ ljBfyL{ egL …slknÚ gfds Ps JolQmn] bz–bz nfv ?k}ofF lnP/ oxfF l5/fPsf] /x]5 .

oL ;a} g]kfnLsf]] u'gf;f] Pp6} lyof], efiff ;fx|f], ;fdfg–vfg]s'/f dxFuf] / km]l/ kf6{6fOd ;d]t sfd ug{ gkfOg] . csf]{ u'gf;f] b]z s;/L kms{g]Ù dfcf]jfbLn] ufpFdf a:g lbFb}g, /fhfn] b]zdf a:g lbFb}g s]xL t 5}g . w]/} lbg eP5 cfn' / eft vfP/ a;]sf] . ToxL klg dxFufO{df bz}Fsf] ef]h h:t} nfU5 eG5g\ logLx¿ .

…;]/f]km]/f]Ú df æwgjL/sf] cy{zf:qÆ, æcy{tGq / cftÍjfbÆ, æcGgbftfsf] leqL ufyfÆ, æsfd} u/]/ l:ylt ;k|G5Æ eGg] :tDex¿ n]Vbf o:t} b'Mv u/L, si6 ‰]nL ljb]zdf sdfO{ k7fPsf] k};f / cfTdlge{/tfn] g]kfn w]/} cl3 a9\g ;Sof] eGg] s'/f] cl3 /fv]F . oL n]vx¿ k9]kl5 uf]cf, dn]l;of / Soflnkmf]lg{of ;d]tsf g]kfnLx¿n] cfkm"n] u/]sf] kl/>d / b]zk|]dnfO{ /fhf, /fhgLlts bn / dfcf]jfbLaLrsf] yf]qf], l3gnfUbf] / lx+;fTds lvFrftfgLn] df6f]df ldnfOlbPsf] s'/f] k|ltlqmofdf n]v]F . dnfO{ ulx/f] ;Gt'li6 k|fKt x'GYof], pgLx¿sf] dgsf] s'/f] d}n] n5]k|} leh]/ n]Vg kfPsf]df .

Tolt dfq} sxfF xf] / < ef/tLo g]kfnLx¿ ljz]iftM bfhL{lnª]x¿n] cfˆgf hflt, ;dfh / If]qnfO{ c3f]/} dfof ug]{ s'/f] bGTosyf ‰}F ;a}n] eGy] . hxfF klg xf];\ logLx¿ bfhL{lnª g} ;f]R5g\, ;kgf ljkgfdf s]jn bfhL{lnª b]V5g\ . æuf]vf{Nof08 stflt/ <Æ, æuf]vf{ lxn sfplG;nnfO{ nfn;nfd ÛÆ, æ;]n/f]6L, efg'eQm / cl:tTjÆ, ælnv'eL/sf afFb/Æ, æslt n'l6g] oL kxf8x¿ <Æ / æxfdL bfhL{lnª]x¿Æ n]Vbf g6'lËg] O{d]n / kqx¿ kfPF . s;}n] bfhL{lnª kmsf}{F cleofg z'? ug'{k5{ eg]/ k|:tfj /fv], s;}n] g]kfn–l;lSsd–ef]6fªdf bfhL{lnª]x¿ gk;]sf] eP oL If]qx¿ cf]x|fn} nfUy] eg]/ eg] . sltko /fhgLlts bnn] o:tf la‰fpg] n]v ca n]Vnf;\ eg]/ wDsL;Dd lbP . aËfnsf] hf;";L ljefu km]l/ rndnfof] . Pp6f …;]/f]km]/f]Ú n] olt Jofks k|ltlqmof hGdfpF5 eg], …uf]vf{Nof08Ú kfpg xfdL 5–;ft bfhL{lnª]x¿n] ljleGg kqklqsfdf uxlsnf b'O{ rf/ :tDe n]v] xfd|f] 5'§} /fHosf] cfwf/ g} aGg ;Sg] nfUof] . g]kfnL efiffn] dfGotf kfPkl5 s]xL ug{ g;s]sf]df sltko JolQm / ;+:yfnfO{ 3f]r]/ n]v]sf] …;]/f]km]/f]Ú n] dnfO{ s}of}F zq' klg sdfOlbof] .

ef/t–g]kfn ;DaGwdf æg]kfnn] ef/taf6 s] rfxG5Æ, æbz}F, /fhgLlt / /fi6«Æ, æg]kfndf rLg / ef/tsf] cg'bfgsf] k|efjÆ / æxfd|f dnsfgLx¿Æ …;]/f]km]/f]Ú df n]Vbf ef/tsf sltko dGqfnosf ;fyLx¿ lapF7]Ù l/;n] r'd{'/fP . kl5 Tof] cflwsfl/s cf]xf]bfaf6 :yfgfGt/0f ePkl5 rflxF …ltdLn] 7Ls} n]v]sf lyof}Ú klg eg] .

Pp6f /fd|f] df}sf kfPF …;]/f]km]/f]Ú df Pp6f 5'§} ljrf/ k|s6 ug]{ . ef/tsf] /fhwfgLdf a;L oxfFsf /fhgLlt1, gf]s/zfxL, a'l4hLjL / hg;~rf/–kqsf/x¿;Fu s'/fsfgL, pgLx¿sf] ;f]rfO / xfdL ef/tLo g]kfnLx¿sf] ;d:of / g]kfnsf] ;fj{ef}d / 5'§} /fi6«sf] ljrf/ cflbn] sxfF, slt / lsg d]n vfFbf] / gvfFbf]/x]5 eGg] s'/f]x¿ hgfpg] sf]lzz u/]F . ;/n, zL3| / 5'g] 9Ëdf n]v]/ …;]/f]km]/f]Ú sf] ;Da4{g ug'{kg]{ lyof] d}n] . To;}n] w]/} j6f n]lv;s]sf] s'/f] klg k7fOg . tL gk7fPsf n]vx¿ kl5 st} 5flkPnfg\ .
:tDe n]Vbf snd, sfuh, dl:tissf] ulx/f] ;fk]Iftf t rflxG5 g} t/ of]eGbf a9L 5flkg] dfWod rflxG5, kf7s ju{ rflxG5 / ;a} ;a}sf] c6"6 z'esfdgf rflxG5 . oL ;a} kfPF d}n] . lxdfn va/klqsf h:tf] lgle{s, lgikIf / hglk|o d~r kfPF . To; klqsfsf of]Uo ;Dkfbs / nf]slk|o k|sfzs;Fu} klqsfsf ;a} ;a} ;fyLx¿nfO{ clxn];Dd af]sL NofPsf] wGojfbsf] 8f]sf] r9fpFb5' . kf7sx¿ t :tDesf/sf k|]/0ffsf ;|f]t x'g\, cfzfsf l‰Nsf x'g\ / ;f]rfO–dgg–lrGtgsf cfwf/ x'g\ . o;y{, …;/]km]/f]Ú sf] of] clGtd n]v g} tkfO{F kf7sx¿k|lt ;dk{0f ub{5' .

x/]s ;]/f]km]/f]sf] 5flkg'cl3sf] d"NofÍg d]/L >LdtL ;ljgf, 5f]/Lx¿ sfkmn / 6f]6fnfn] ul/g\ . …;]/f]km]/f]Ú n]Vg a:bf tftf] km"al5l/ª / tsbfx sdfgsf] lrof 7"nf] ef]6] dudf cl3 NofOlbGy] logn] . lognfO{ s] lbg ;S5' / cufw dfofsf] y'Fufafx]s . s'gf s'gf, y'd y'ddf a;]sf d]/f ;fyLx¿n] pT;fxa4{s ;Gb]z kq k7fpFy] …;]/f]km]/f]Ú af/] . pxfFx¿ ;d]t ;a} ;a}df …s;d;–uf]bfj/L–;okqL–dvdnLÚ n] pg]sf] dfnfn] Nofpg] d':sfg / zLtnkgfn] jf; u?g\ . g]kfnL ;+:s[lt, ;dfh / ;flxTosf] sNof0f Pj+ ljsf;sf nflu ;b}j lbnf]Hofg lbg] ufos÷uflosf, ;ËLt1, n]vs, ;dfh;]jsx¿af6 …;]/f]km]/f]Ú n]Vg] qmddf w]/} l;s]sf] 5' . pxfFx¿;lxt b]z–ljb]zsf d]/f ;fyL, u'?hg / ljBfyL{x¿;d]t ;a}nfO{ ;fw'jfb Û ;do / df}sf kfP e'se's pHofnf]df kxf8 xfF;]sf] ;Gb]z lnP/ km]l/ cfpg] g} 5' .

mahendra_mala1961@yahoo.co.in

…;]/f]km]/f]Ú :tDesf] of] g} clGtd v08 xf] .
hjfx/nfn g]x? ljZjljBfno, gofFlbNnLsf k|fWofks 8f= nfdf cfufdL lbgdf klg lxdfn va/klqsf df a]nfa]nfdf b]vfkg'{x'g]5, t/ leGg} ljifo / z}nLdf . – ;=